Ақмырза әулеті (Құлшығаш) — 121–125-беттер

болуы керек» дегені екен. * * * Бір байдың қызы түскен елін менсінбей, екі-үш жерден қайтып келеді. Азулы ағаларына сүйенген ол оң жақта отырған қыздай боп еркінсіп, асқақ көңілі басылмай жүреді. Сол бойжеткенмен бір тойда Сақ кездесіп, айтыса кетеді. Сонда ақын: Өзіңе қашан мені сай қыласың? Көңілімді қашан менің жай қыласың? Бір жылда байға барып, екі-үш келсең, Əкеңді жұрттан асқан бай қыласың! – деп қыздың өзіне ешкімді тең санамайтын, сай көрмейтін менмен мінезін астарлы сұрақпен жеткізіп, барған орнында тұрақтай алмаған айыбын да сөзбен ашық түйреп, сүріндірген екен. * * * Қоңыраттың Жандар руынан өрбіп шыққан Бөлек ата əулеттерінің ішінде Дəулет деген кісі ел басшысы болыпты. Сақ ақынның Дəулет дүниеден өткенде шығарған өлеңі мынау екен: Бөлектің басшы адамы Дəулет еді, Əркімге келетұғын нəубет еді. Құдайым əрбір істің артын берсін, Жандардың қызыр көрген əулеті еді. Баласы тартып туған Фазыл еді, Халыққа айтқан сөзі əзіл еді. Бұл адам бір-біріне мейман екен, Қай жерде жолығамыз қазір енді? Құралбек Ергөбекұлы. Сақ ақынның бата алуы Сақ ақын он үш жасында қозы бағып жүріп, бір сексеуілдің түбіне шапанын жастық етіп, ұйықтап кетеді. Түсінде бір киелі ағаш адамша сөйлеп: – Тіліңді жорғалатайын ба? Тірлігіңді жорғалатайын ба? – деп аян береді. Жас бала ойланбастан: – Тірлігімді жорғалатсаң – тіршіліктің құрбаны болармын, тілімді жорғалатшы – əділдіктің иманы болайын, – депті. Осылайша жас бала орнынан атып тұрып, қой қайыратын таяғын көлденең ұстап, өлең айта бастайды. Сақ ақынның тісі өте ірі болған. Құрдастары: – Сақылдап сөйлегенде тісіңнен басқасы көзімізге көрінбейді, тілің аузыңның қай қуысында? – деп қалжыңдап ойнайды екен. 121

Алғидың ақынының Сақ ақынға айтқаны Алғидың бір ақыны қызын Арқаға тұрмысқа береді. Өзі Құлшығаштан келін түсіреді. Ол қыз Алатау батырдың ұрпағы Жортбас атасының ішіндегі Құлтайдан екен. Сақ ақын Алғидың ақынының көңіліндегі кірбіңді байқайды, содан былай деп бастайды: – Оу, Құлшығаштан қыз алыпсың, үндемейсің, Құлтайдан қыз алдым деп жүдеймісің? Біле білсең, ұранды баба Алатаудың ол ұрпағы, Осыны есіңе салайын не дейсің енді? – дегенде, Алғидың ақыны: – Оу, Сақ келіп қалдың не дейсің деп, Тектіге қызымды бердім, Өсиет тыңдап, ұл жетектеп есейсін деп. Құлшығаштан қыз алдым, келін етіп, Қазақтың он шаңырағы көбейсін деп, – деген ұтқыр уəжбен жауап берген екен. Сақ ақынның айтқаны Сары туғанда шара толды, Асан, Аман, Дəуім, Жаман туғанда қора толды. Құтшалған – Абыз туғанда Бақ қонды, дара болды, Ілім іздеп ілескендер дана болды. Сақ Үмбетұлы ақынның Арғынның Сарыарықтағы Жаңабай шабандоз туралы айтқаны Жаңабайдың толған шағы жиырма беске, Астында Жаңабайдың шұбар бесті. «Алатаулап!» – шабандозым шапқан кезде, Дулат, Қоңырат, Өзбектің үні өшті. Арқаның «Дода бұзар» тентегі деп, Бəйгенің басын берді «Айыр төсті». Жаңабайдай сыр бойында шабандоз жоқ, Қазақ болған соң «Қиқулап» көңілім өсті. Орашы датқа Орашы датқа (1779-1857 ж.) Алатау батырдың, Нарбала Төленшінің ұрпағы. Орашы датқа ел сыйлаған, сөзге шешен, адуынды батыр кісі болған. Айтқанынан қайтпайтын, «Қара қылды қақ жарып» сөйлейтін мінезіне қарай халық ол кісіні «Өгіз шешен» деп атап кеткен. Туған жері Қостиын, ал өсіп, ер жеткен жері ұзын Сырдың сағасы, Мұрынқарақ жотасы. Бауырлас ағайындары Сарыбас Сақы би, Құттыбек би, Ақсадық шабандоз, Жантəлі-Жантек шешен, Əз Тұрар жыраумен қатар өмір кешіпті. Ал, замандастары жандар Күлен би,Түмен би мен Шоқай датқа, 122

Бағылан би екен. Сапақ датқамен жолдас болып, дау-дамайларды бірге шешіп жүріпті. Орашы датқа Қоқан билігінің озбырлығына тікелей қарсы шығып, олардың халыққа істеген əділетсіздіктерін беттеріне айтып отырған батыл кісі болған. Бірде Қоқанның салық жинаушылары əскерімен баса-көктеп келіп, күш көрсетпек болғанда Орашы датқа басын қатерге тігіп, халықты қорғап қалады. Міне, осындай ерліктері үшін қарапайым халық датқаны ерекше құрметтеген. Қоқан салықшылары да Орашы датқадан сескеніп, айтқанына көніп, кей мəселелер жөнінде ақылдасып отырған. Ел арасындағы күрделі мəселерді, салықты азайту жөніндегі ұсыныстарын Қоқан хандығына барып, шешіп жүріпті. Көбінесе Орашы датқаның батылдығы мен шешендігін, əділдігін мойындаған таласушы жақ оның шешіміне келіскен. Орашы датқа 1869 жылғы Ошақ басы Отау сұрар Асауат жиынында Алатау батырдың ұрпақтары Құлтайларды тағы да бөлгеніне қатты ренжиді. Бұл шешімге Бестелі Бекет батыр да өкпелеп, Созақ жаққа көшіп кетеді. Ал, Орашы датқа Ташкент маңындағы Тарнау, Назарбек, Бозайгөр елді мекендеріне қоныс аударады. Бұл жердегі қазақ, өзбектер ол кісіні қатты құрметтеп, өмірінің соңына дейін сыйлап өтіпті. Көзі тірісінде елге оралмайды. Тек қайтыс боларының алдында, бабалары түсіне кіріп, ұрпақтарына елге апарып жерлеуін сұрайды. Жасы 78-ге келіп, өмірден өткен абыз ақсақалды өзі аманат еткен Қостүйін елді мекеніне жерлейді. Сол уақыттан мынадай өлең жолдары қалыпты. Кім тартпас бұл дүниенің негізіне, Келген соң жетпістің сегізіне, Орашыны отанына алып барыңдар, Таң қалмасын Қоңыраттың өгізіне! -Қоқанның шығып зорлары, Сарт сауан қорлады, Мойнына салып салықты, Қайран қазақ, қорланды, Орашы датқа “Өгіз шешен” болғанда, Үміт оты жанған-ды, Салық түсіп мойнынан, Қайран халық, қуанған-ды! Аққозы шешен (XVII- ғасырдың аяғы XVIII- ғасырдың басы) Аққозы шешен Алатау батырдың ұрпағы. Туып өскен жері Арыс өңірі, Мансары əулиенің айналасындағы елді мекен. Өскен жері ұзын Сырдың бойындағы Байырқұм, Ұзын-Ата өңірі. Аққозы шешен жасынан алғыр, төгіп-төгіп сөйлейтін шешендігімен халыққа танылған. Сол уақыттарда көп кездесетін жер дауы, жесір дауына араласып, əділ шешіп жүреді. Қазақ халқының басына түскен ауыр кезеңдерде, халыққа ақыл айтып, жауынгерлерді Отан үшін ерлікке үгіттеп, рухын көтеріп, жігерлендіріп жүреді. Ал, Жоңғар-ойрат соғысының аяқталар шағында қақтығыстарға қатысып, соғысқа араласады. Соғыс біткен соң жоңғардан 123

босаған жайлаулар мен жайылым жерлер үшін ағайын арасындағы талас басталады. Міне, осындай жауапты кезеңдерде Аққозы шешен даулы мəселелерге араласып, халықтың көңлінен шығады. Аққозы шешен қартайғанда Бахара Шашты Дүр-Ана кесенесінің жанын- дағы Босаға елді мекенінде өмір кешіп, қайтыс болады. Шешеннің небір дана сөзері ұмыт қалды. Тек Ақпантай Байғұтов шежірешіден мына сөздерді ғана жазып алдық. Қоңыратта дау біткеннің бəрі, Аққозының туралығына тап болды, Əділдігі ақ болды. Шешен деп айт Қоңыратта Аққозыны, Турасын айтқанда жұрт тосылады. Аққозы айтса турасын айтар, Дау шығарушының көңілі қайтар Сүлеймен сері мен Байтұяқ би Малданның Бекмұрат деген ұлынан Сүлеймен, Байтұяқ, Жантұяқ деген үш перзенті болыпты. Үлкен баласы Сүлеймен (1860-1920 ж.) жақсы ат мініп, əдемі киім киініп, ойын-тойларда қыз-қырқынмен айтысқа түсіп, серілік құрыпты. Дəулетті, бай кісі болыпты. Ағайын-туысқа, ауылдастарына қол ұшын беріп, қамқорлығын аямаған екен. Қызылқұмның атақты шайыры Ергөбек Құттыбайұлымен үзеңгілес, əрі құрдас қана емес, өнерде де сыйластық құрған кісілер. Бұл татулық жайлы Ергөбек ақынның 1917 жылдың нəубетімен Өзбекстанға өтіп кетіп елін, ағайын-жұртын сағынып шығарған мына бір шумақ өлеңінен де аңғарылады. Онда: Сүлеймен менен Жақыбым, Құдайдан соңғы жақыным! – деп толғанған. Жақып та Сүлейменге аталас ағайын. Екеуі де серілік құрып, айлап той тойлап, айтысқа түскен. Бірде Сүлейменнің баласы Оспан: «Қызылқұм өңірінде біз айтыспаған ақын қалған жоқ. Əсіресе, бір қызбен (атын ұмыттым) айтысқа көп түстік. Бірақ, бір- бірімізді жеңе алмадық», – деуші еді əкем. «Сол қыз біраз уақыт ойын-тойға шықпай жүреді. Бір күні бір тойда əлгі қызбен кездесіп, айтысып кеп қалдық. Сонда қыз: Дегенде қарамалым, қарамалым Жабады екі иығымды орамалым. Алты ай қыс ауырып жатқанымда, Замандас, көңілімді сұрауға да жарамадың, – деп назын білдіргенде: Дегенде қарамалың, қарамалың Жабады екі иығыңды орамалың! Қыздың жолы жіңішке болғаннан соң Көңіліңді сұрап бара алмадым, – деп жауап қаттық Жақып екеуміз дейтін еді əкем, – деген естелік айтқан еді». Бір жылы қыс қатты болып, жинаған жем-шөбі таусылып Сүлеймен атамыз 124

баласы Оспанды көрші ауылға түйе жеккен шанамен шөпке жібереді. Бір үйге келіп түседі. Үй иесі əйел ұзын бойлы, ақсары реңді, үй-іші мұнтаздай, үсті-басы жинақы кісі екен. Шай құя отырып, жөн сұрайды. Келген балаң жігіт Сүлейменнің ұлы екенін білгенде ол кісілермен үлкен сыйластықта болғанын айтады. Үйінде ойнап жүрген бес-алты жастардағы үйелмелі-сүйелмелі екі баланы көрсетіп, сол кісілердің құрметіне үлкен баламның атын Сүлеймен, кіші баламның атын Жақып қойдым дейді. Кетерінде сыйластық ретінде шанасын толтырып шөп береді. Бекмұраттың екінші баласы Байтұяқ жастайынан билікке араласып, кісілік құрған кісі. Байтұяқ би туралы Оңтүстік өңірдің ақын-жыршыларын зерттеген ғалым, филология ғылымының кандидаты, Шымкент пединститутының доценті Əсілхан Оспанұлы Ергөбек ақынның өлеңдерін талқылай келіп, былай деп жазады: «Ергөбектің ағасы Қалыбекпен сөз сайысы өлеңінде Ергөбек: Қалыбек, айтар сөзді білмедің ғой, Білмеген сөз құлаққа кірмеді ғой. Аға менен ініні үлгі қылсаң – Бекмұраттан Байтұяқ ілгері ғой! деп айтыпты. Автор сілтеме беріп, «Бекмұрат – Байтұяқтың ағасы, жақсы адам болған. Байтұяқ – кісілікке араласып, елу басы болған» депті. «Оңтүстік Қазақстан» газеті, 27 тамыз, 1974 жыл, №167. Байтұяқ би 18-19 жасында сəнді киім киіп, жүйрік ат мініп, үлкен асқа барады. Сол жерде бір қария сыртынан көріп: «Япырай, мына бала болайын деп-ақ тұр. Əттең, артында қалар ұрпағы аз болады-ау!» депті. Міне, қарғыстың да, алғыстың да, сыншының да қате кетпейтін кезі сол кез екен. Айтқандай-ақ Байтұяқ атамыздың артында ұрпағы қалмады. Жалғыз ұлына 4 жасар кезінде қошеметшіл ағайын, жора-жолдас тұсаукесер той бергізіп, той өткен күні шетінеп кетіпті. Ал, жалғыз қызы Бегайым бертінде, 60-жылдары қайтыс болды. Байтұяқ би атамыз алдына жан келмейтін сұсты, əділетті билік құрған. Өкініштісі, ол кісінің билігі жайлы мəліметті ешкім жинақтамаған. Тек əкем айтқан бірлі-жарымды естеліктер есімде қалыпты. Қолы сұйықтау ағайынға бір жылы 1000 қой бітіпті. Ағайын-туыс, жора- жолдас құтты болсын, қайырын берсін деп барыпты. Тек Байтұяқ би ғана бой көрсетпепті. – Əрі ағайыным, əрі қатарым Байтұяқ биге не болды, келмеді? – деп өкпелепті. Сол жылы қыс қатты болып, көктемде əлгі ағайыны таяғын ұстап қалады. Содан өлген малының жүн-жұрқасы, тері-терсегін өткізіп, күзде 15-20 тұяқ жинапты. Сол кезде Байтұяқ би келіп ағайынына: – Құтты болсын, енді осы малың құтайып, осыдан кейін тұрмысың көркейеді, – деп батасын берген екен. – Бұрын келмегенім – ол малың табанақы, маңдай теріңмен келмеген, ол құтаймайтын мал еді, – депті. Айтқанындай, сол ағайынының тұрмысы түзеліп, кейін жақсы болып кетіпті. Ал, Жантұяқ ешнəрсемен ісі жоқ, шаруаға қырсыздау, қыдырымпаздау кісі 125