Ақмырза әулеті (Құлшығаш) — 126–130-беттер

болыпты. Артында Мыңбай деген баласы қалған. Ол жайлы кейінірек тағы жазамын. Бекмұраттың үлкен ұлы Сүлеймен көп балалы əке болған. Бірақ, елге келген шешек, қызылша сияқты аурулардан біразы шетінеп, Тотыкүл, Асан, Оспан деген балалары қалған. Асан өте пысық, мал тапқыш кісі-тін. Інісі Оспан екеуінің тұрмысы жақсы, малды болыпты. Асан өз бетінше орысша да, ескіше де сауатын ашыпты. 1917 жылғы Қазан төңкерісінен кейін ол кісі елде Кеңес өкіметін орнатуға белсене араласады. Арыс станциясында милиционер болыпты. Көзін көрген кісілер: «Қызыл жағалы костюм, қызыл бас киім киетін, пауескемен жүреті. Атқосшысы болатын» деп отыратын. Тегі, онысы милиция формасы болса керек. Шаш қояды екен. Олардың сап-сары болғандығынан ба, əлде киіміне қарап па: «Асан орыс, Оспан орыс» деп атап кетіпті. Асанның өз кіндігінен перзент болмаған. Əйелі Хадиша Смағұлқызы екеуі перзент көрмеген. Сонда Оспанды Хадиша апамыз Арқадан 20-жылдары ауып барған Смайылқызы Күлшараға үйлендіреді. Бұған дейін малы көп, тұрмысы жақсы, бірақ перзенті жоқ ағайынды екеуіне «Бұл қубастарға мал не керек?» деп ауылдастары əңгіме қылады екен. Сол Күлшара анамыз Құдай беріп бір жылдан соң қызды болыпты. Бұған қатты қуанып, үлкен той жасап, көкпар береді. Əлгі кішкентай шарананы көкпарға апарып, ат қойғызады. Батагөй көкпаршылар қызға Ұлас деп ат қояды, яғни перзенттерің ұласа берсін деген ниет білдіреді. Ол қызды 40 күндігінде бауырына басып, өздері қыз етіп алады. Келер жылы дүниеге келген ұлға да дəл осылай той беріп, оған да атты сол көкпаршылар Жолдасбек деп қояды. Бұл баланы да өздері бауырына басып, өз аттарына жаздырады. Ел анасы атанған Хадиша анамыз бен атамыз Асан інісі мен келінінің мұнан кейінгі балаларын да бағып, шаңырақтары шаттыққа кенеледі. Ағайын-туысқа да қарайласып, елдің құрметіне бөленеді. Тумысынан ақкөңіл, бауырмал Асан атамыз жарлы-жақыбайларға да, жетім-жесірлерге де көмек қолын созады. Елде ұжымдастыру толық іске асып, колхоздың белді мүшелеріне айналады. Інісі Оспан озат колхозшы ретінде 1936 жылы Алматыда өткен колхозшылардың 1- слетіне делегат болып қатысады. Оспан əкеміз сол слеттен алған əсерін жырдай қылып айтушы еді. «Слетті Жамбыл домбырамен, өлеңдетіп ашты. Жамбыл беті əжім-əжім, сақалы кеудесіне түскен қара шал екен, жарықтық. Кешке делегаттарды қонақ үйге орналастырып, киіп барған ішкиімдеріміздің бəрін жиып алып, жаңа ішкиімдер берді. «Кешке қонақ үйге сұлу жас əйелі мен кішкентай бір ұл, бір қызын ертіп Мирзоян келді. Бəрімізбен сөйлесіп, жағдайымызды сұрады», – деп отыратын. Мұнан кейін Күлəш пен Шара келді. Күлəш қасын жіңішке етіп қаламмен сызып қойған жұқалтаң қарасұлу келіншек екен, ал Шара көзінен от шашып тұрған əйелдің сұлуы еді деп суреттейтін. Сол жолы барған делегаттар жаңа үкімет үйінің бір шаршы метріне ақша аударамыз деп қол қойдық. Бірақ артынша мына зобалаң туып, сол ақшаның берілген-берілмегенін білмеймін дейтін. Сол отызыншы жылдардың ортасына таяу атамыз қанша дегенмен көзі ашық жан ғой, қоныс аударып, Жартытөбе деген атақонысына барып орналасады. 126

Асан мен Оспанның басына бұлт төнеді. Елдің алдыңғы қатарлы азаматтары бірінен соң бірі ұстала бастайды. «Байдың тұқымы» деп қудаланады. Қауіптенген атамыз үйінің қасынан кішкентай жеркепе қазып, үстіне отын үйіп, елеусіз пана жасап, соған қыстап шықпақ болады. Бірақ, аңдыған «үш əріптің» екі жасауылы 1937 жылы қыркүйек айында келеді де үй-ішін түгел тінтіп, таба алмай шығады. Жоқ екен деп атқа мінейін деп жатқанда өз ағайынымыздың біреуі қамшысының сабымен нұсқап, «там, там» деп əлгі жеркепені көрсетеді. Балағын түріп, жеркепенің ішін сылап жатқан атамызды екі орыс қолтығынан ұстап алып шығады. Атамыз орысшалап бірнəрсе деп еді, əлгілер қоя берді дейді. Сөйтсе, бала- шағамның көзінше қорлама, өзім жүремін деген екен. Атамыз: «Ал, қош болыңдар, жазығым жоқ. Қайтарар, қайтпасам Хадиша балаларға бас-көз бол!» деп атқа мініп, кете барыпты. Сол кеткеннен хат-хабар болмапты. Тек 70 жылдан астам уақыттан кейін ғана ұсталған соң 6 күннен кейін «Кеңес өкіметіне қарсы үгіт айтты, колхоздың үш қойын ұрлады» деген айыппен атылып кеткенін архив документтері арқылы білдік. Атамыз осындай жазықсыз жаланың құрбаны болса, артында қалған інісі, əйелі, келіні, балалары одан да бетер жапа шекті. Күнде Жартытөбенің етегіне жиналысқа шақырады. Бəріміз жиналып барамыз, бірақ бір адамның бетіне қарауға шамамыз келмейді. Белсенділер «Бүгін Кеңес өкіметін тағы бір қас жаудан тазаладық», – деп төсін қағып тұрады. «Ей, ол қандай қастық жасады?» деп ешқайсысымыз айта алмаймыз дейтін шешелеріміз көзіне жас алып отырып. Енді бір күні бір ағайынымыз төсін қағып тұрып: «Асанды, Байбосынды ұстатқан мына біз боламыз» деп шіренеді екен. Солақайшыл ағайынымыз «Асан Сүлейменов жазықсыз екен» деген 1960 жылы ақтау қағазын алып, құдайы берген кезінде арнайы барып, əкеме көңіл айтпақ болды. Бірақ əкем үйге кірмей, əлгі кісі сүйретіліп үйден шығып кеткенін жас болсам да көрген едім. Атамыздан бір отар қой қалады. Малдан түңілген əке-шешем, апам – ешқайсысы қарамай қояды. Сонда сырттан иті бір отар қойды өзі қайырмалап, жайып келеді екен. Əлгі тісін қайрап жүрген ағайындарымыз мұның иті де байшыкеш болды ғой деп, қой соңындағы итті атып кетеді. Бірақ, бір қыр аса бере əлгі кісінің астындағы аты омақаса құлап, пышаққа ілінген екен. «Япыр-ай, мына ит киелі екен-ау, бекер-ақ атқан екенбіз» ғой депті. Ал, қалған мал қашып-пысып ит-құсқа, ұры-қарыға жем болып таусылыпты. Өз бала-шағасын əзер асырап отырған əкемізге де зобалаң келіпті. «Халық жауының» інісі деп сотсыз, сұраусыз ұстап əкетіп, 6 ай түрмеде ұстайды. Қараусыз қалған шаңырақтың мал-мүлкін ауылдастары, ағайындары талан-таражға салады. Хадиша апамыз айтып отырушы еді. «Бір үйір түйені ағайынымыз айдап кетеді. Бір ботасы қашып, үйге қайтып келеді. Артынан қуған туысқанымыз əлгі ботаны қамшысымен ұрады. Шырылдаған ботаны қорғаштағанымда мені де қамшысымен осып жіберді. «Көріңде өкіргір К...» деп айқайлап, қарғадым. Міне, мынау содан қалған белгі деп, білегіндегі тыртықты көрсетіп отыратын». 1974 жылы Ақжар ауылындағы мектепке орналасып, жаңа оқу жылында бірінші сыныпқа баратын балалардың тізімін жасау үшін үйлерді аралап жүргенмін. Айдарқұлов Əзімхан деген кісінің үйіне келгенімде, қарт апа жөн сұраса келе: «Е, Байтұяқ бидің немересі екенсің ғой. Мен келін болып түскен жылы Байтұяқ би қайтыс болды. Ауыл əйелдері бір жыл қара киініп, аза тұтқанымыз əлі 127

есімде. Өте беделді, ел сыйлаған, əділ кісі болатын» деп, аса құрметпен есіне алды. Кейін де Байтұяқ би атамыз жайлы көптеген деректер естідім. Жастық па, жазып алу есімде болмапты. Тұрсын Оспанқызы, ұстаз. Тоқпан алып Он тоғызыншы ғасырдың аяғында Құлшығашта Тоқпан алып өмір сүріпті. Алып денелі, шымыр келген жігіт жастайынан-ақ көпшіліктің назарын өзіне аударады. Бірде ауыл адамдары қайыққа мініп, Сырдарияның арғы бетіне шөп шабуға баруға дайындалады. Қайықта орын болмай, жиырмашақты адамға əзірленген мес толы көже, нан, жемі-жидек сыймай қалады. Енді ен істерін білмей, аңтарылып тұрған адамдарға «көмекке» Тоқпан алып келеді. Ол тамақты түк қалдырмай ішіп, шешесі Қанекейге босаған ыдысты беріпті. Үлкен жиындарда бір тайдың етін жеп, ат мініп, шапан жамылып қайтқан Тоқпан алып үшін мұндай тапсырмалар түк те емес еді. Диханшылықпен айналысқан өзбек ағайындар Сырдың бойына келіп, қауын-қарбыз егеді екен. Тоқпанның қомағайлығын есіткен өзбектер оны сынамақ болады. «Тай жегеніңізді естідік. Енді бір гектар жерге егілген, піскен қауынды жей аласыз ба?» деп бəстеседі.Сыйлыққа байлаулы тұрған құлынды биесін бермек болады. Тамақ жеуден Тоқпан алып қайтсын ба. Киімін шешіп, ақ жейдесімен тіліп берген қауынды жеуге кіріседі. Ол қауынды аузына салып, қылғыта жұта береді. Бір кезде жеңілгендерін мойындаған өзбектер: «Ең болмаса, құлынын алып, атты тастап кетіңіз?» деп жалынады. Алып денелі, батыр тұлғалар қашанда жомар келеді ғой. Тоқпан алып оларды аяп, айтқандарына келісіпті. Ағайындар Ташкентке мал айдап барып, сауда-саттық жасап, тапқан ақшаларына бала-шағасына киім-кешек, өрік-мейіз алып қайтады екен. Əдетте, осындай елеулі оқиғалардың бел ортасында Тоқпан алып та жүретін. Базар қырық рудың басы қосылатын, айқай шудың, өнер мен талас-тартыстың ортасы емес пе? Ашық алаңда дар ағашы құрылып, арқан тартылып, əртістер өнер көрсетіп жатты. Ал, шеткеріректе палуандар күш сынасты. Бір өзбек палуаны, ешкімді шақ келтірмей, оңға да, солға да лақтырып жатты. -Енді кім шығады! Кəне, кəне, күш сынайтын кім бар? –деген айқай толастамай қояды. -Е, дəу қазақ. Қорқақ болмасаң ортаға шық! Бұл айқай қазақтардың намысына тиеді. Тоқпан алып шыдай алмай, аю сияқты епетейсіз қомпаңдап, ортаға көтеріледі. Оны көрген өзбек палуаны бұлшық еттерін ойнатып, сес көрсетуде еді. Төрешінің ысқырығы естілісімен Тоқпан алып алшысынан түскен асықтай жиырылып, арыстандай атылады. Өзбек палуанын тік көтеріп: «Е, əруақ, қолдай гөр!» деп кілемнің үстіне, омыртқасын сындыра алып ұрады. Күресті тамашалап, «Ұтылып қалмаса, ұят болмаса етті» деп жандарын шүбірекке түйіп отырған қазақ жітіттері Тоқпанды көтеріп əкетеді. Міне, ағайынның емес, елдің намысын қорғаған палуан бас бəйгені жеңіп алып, аулына ат 128

мініп қайтады. Тоқпан алыптың ұлы Қадырқұл да ет жеумен аты шыққан екен. Əкесі мен баласы жайлы аңыз əңгімелерді естіген, Темірландағы Айкөл болыс сынамақ болып, Қадырқұлды қонаққа шақырады. Семіз, құйрықты қойдың етін түгел пісіртіп, оған екі леген сөк қосып, сорпасымен іштіреді. Бір шара қымыз, төрт қарбыз жегізеді. Айкөл болыс жеңілгенін мойындап, ат мінгізіп, шапан жауып, құрметпен шығарып салыпты. Тамаққа əбден тойған Қадырқұл Арыс өзеніне түсіп, жатып алыпты. Су май болыпты ағыпты деген əңгіме бар. Осы оқиғаның куəсі шежіреші Кенже Биғонұлы болған екен. Əмір Саховтан жазып алынды. ДАСТАЛЫ БИ (1790-1885 жылдар) Құлшығаш Дасталы би тура сөйлейтін, айтқанынан қайтпайтын, шешім шығарса өзгертуге көнбеген екен. Қандай дау болса да қыңыр мінезінен жасқанып, көпшілік бара бермеген. Əділетсіздік көрсе ағайын-туысы болса да аямаған, бір беткей кісі екен. Туып-өскен жері Арыс өңірінің Монтай, Бақа бұлақ жəне Көксарай елді мекендері. Мұрынқарақ жотасында бабасы Алатауға көп зиярат жасаған адам. Замандастары Сапақ датқа, Шоқай датқа, Бөлтірік шешен, Ысты Тайғара шешен, Дулат Бағлан би, ағайындары Оңтай Төлебай батыр мен Жаманқара (Бектіұғыл), жандар Мұсабек батыр, Құлшығаш туыстары Нұрбет, Құттыбек билермен тығыз қарым-қатынас жасаған. Қоқан хандығының қол шоқпарларына қарсы шығып, əділетсіздігін қара қылды қақ жарып айтқан адам. Бадам керей өзенінің жанындағы Мырзабидің ордасына кіріп барып, кемшіліктерін беттеріне басып, ескертіп отырған. Əділетсіздікті тоқтатпаса арты жақсы болмайтынын шегелеп жеткізген батыл кісі болған. Сапақ датқаны қолдаған 13 бидің бірі – Дасталы би. Дасталы дес бермейді, сес көрмейді, Мұсабек, Сапақ датқа еш көнбейді. Төлебай, Жаманқарасы тағы да бар, Ендігі Қоңыратқа от қойсаң да өртенбейді. Мəддібек тектілерге бас имесе, Қызылбас бізді сыйлап төрін бермес, Қай қылығын жағалап бөксеңдейді? – деп Майлықожа Мырза биге айтады. Мырза би намыстанып, сол түні Майлықожаның аулын шауып, қыз- келіншектерді айдап алып кетеді. Арада үш ай өткенде Сапақ датқа Арқадан тектілерді алдырып, қыз-келіншектерді қайтартады. Бірақ Қоқан ханы Мəддібек Қоңырат еліне өлердей өшігеді. Өйткені, Майлықожаның: «Сен арғы жағыңдағы иран-парсы, тəжікке жалпаңдай берме!» деген өткір сөзі шамына тиеді. Оның үстіне, қоқан əміршісі қазақ еліне үстемдік құруға ұмтылып жүрген еді. Дасталы би осы озбырлықтың болатынын алдын ала сезіп, қауіптен сескеніп, Қоңырат пен Дулатты, отыз сегіз шаңырақты бастап, «Қалмақ қырылған» жазығынан – қазіргі 129

Созақ елді мекенінің арғы жағынан жайлау алады. Бұл жер ол кезде Созақ бектеріне қарайды екен. Созақ бектері Арқаның арландары қойнынан қора толар жер бермепсің дегенде, қадіріміз қоқаннан артық болмас деп 68 жылқыға көне салады. Созақ мəсилатын (облыс) сол кезде Алшын Дəуітбек сұлтан билеп тұрған екен. Дəуітбек сұлтан Арқаның азулы тектілерімен бас қосып, Қоқан хандығына салық төлеуден бас тартып, хан əскерімен үш рет шайқасқа түседі. Екі ұрыста Созақты тастап кетуге мəжбүр болады. Ал үшіншісінде Ашамайлы Керей Белгібай батырмен тізе қосып, Созақты біржолата азат етеді. Генерал Черняев Қоқан хандығын бағындырғанда Дасталы би 17-бидің бірі болып, бітімгершілік келісіміне қол қояды. Дасталы би мағыналы өмір кешкен адам. Оның шешендік сөздері, өжет мінезі, кесімді шешімдері ел аузында аңыз болып тараған екен. Қоңыратта аңыз қылады Дасталыны, Қыңыр мінез болса да, Тура сөйлеу бастаңғысы! Дасталының сөзі – мірдің оғы астарлы! Сарыбас Сақы бидің Дасталы би туралы айтқаны Дасталы сөзін Алатаулап бастады, Артық сөзге баспады. Ел тағдыры – Ер тағдыры тұрғанда, Алаштың арыстары тоқтады. САРЫБАС БИ (1810-1890 жылдар) Cарыбас би Əлі Мұратұлының туып-өскен жері Сырдария өңіріндегі Мұрынқарақ жотасы, Көксарай елді мекені. Ташкент, Түркістанда ескіше білім алып, ержетеді. Сарыбас би аузы дуалы, мақал-мəтелдеп сөйлейтін, тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйінін, нақты кесімді шешімін айтатын азулы биге жатады. Қазақ елінің намысы үшін Қоқан хандығының билеушілерімен талай тартысқа түскен. Ел арасындағы жер мен жесір дауына араласып, əділетті шешім шығарып, даңққа бөленген. Сарыбас би Ұлы жүзден Шоқай датқа мен Ысты Орманəлінің ұрпағы Тайғара шешен, жандар Күлен Түмен бимен замандас болған. Бауырлары Дасталы, Құттыбек билермен талай даулы шешімдерді шешеді. Қазақ даласында Көктің ұлының «Көк қыраны» деген атқа ие болған біртуар тұлға. Сарыбас бидің шешімі ноқталы билермен тең болған. Айтқаны «Жеті жарғының» үкіміне, тармағына сай келгенде Түркістанда кез-келген биге сөз тимеген. Себебі, əр биден əділ де түйінді шешім, нақты үкім талап еткен. Сарыбас би Түркістанда: Ханмен табақтас болған, Кереймен ошақтас болған, Алты Алашпен сабақтас болған Қоңыратпын! – деп сөйлепті. 130