Ақмырза әулеті (Құлшығаш) — 131–135-беттер

Сарыбас би Төрсалды шешенге ас беремін деп Қоңыраттың игі жақсыларына хабарлағанда Хиуа, Қоқан бектері «Біз тексіз атанамыз ба?» – деп намыстанып, Ұзын Атаға ас бергізеді. Сарыбас бидің əкесі Əлі Мұрат Ақмырзаның, соның ішінде Ақтау Саңлақұлы Əлі Мұрат деген əулие Шойтөбе мен Түркістанның арасында, қос иектің астында «Мұрат əулие» болып жатыр. Сарыбас бидің қанатты сөзі Алатаудан дəурен қалған, «Жеті жарғыдан» серуен қалған, Хан Тəуекелден керуен қалған, Бұл қазақ несімен əуре болған. Сарыбас би ілім дауынан Жортбас – жорамал, Құлтай – орамал. * * * Алатаудан ерлігі мен елдігі, Халық үшін өткен өмірі, Қоңыратқа да, басқаға да азық болар. * * * Мақтаншақтық өріс алмайды – теріс алады. * * * Сарымен алайын ба, əлде əділдіктің ақ жолымен алайын ба? * * * Сарыбас сарқып айтады – əділдігін қорытып айтады. * * * Алатаудың ерлігі мен елдігі – Қоңыратқа мың жыл азық болар. Сарыбас туралы Сарыбас би сөйлесе, оқтап айтады, Болмаса, жоқтап айтады. Абай Құнанбаев. Сарыбас бидің баласына Арқадан қыз алуы Сарыбас баласына: «Тектіден қыз алып, құда болайық. Арқаның жері ауып кетсе де, сол жақтан бір ақ орамал əкелесің», – дейді де сөзін одан əрі: Өсиеті өшпейтін, 131

Қасиеті кетпейтін, Арқаның арландарынан, Ұрпағымыз текті болып, Уағыз тыңдап есейсін, – деп түйіндейді. Сарыбас бидің баласы Арқаға барып үш жыл Уақтың жылқысын бағады. Бірақ, өзінің кім екенін айтпайды. Атқа мінгенде бойын сұңғақ ұстайды. Сөзінен, қимыл-əрекетінен жаңылмайды. Бай бірде баланың тектілігін байқайды да: – Əй, мынау құлдың атқа отырысы емес. Бері шақырыңдар, арманын айтсын. Сыр бойы 40 мың əулие тоқтаған шарапатты жер. Бұл бала тегін келген жоқ, – дейді. Сөйтіп, Сарыбас бидің баласы əке өсиетін айтады. Арқаның тектілері жиналып, жігітті жетпіс ауылды аралатады. Сол өңірдегі ең сұлу, ақылды қызға үйлендіріп, бір үйір жылқы беріп, еліне шығарып салады. Сарыбас бидің жауабы Бірде Қоқан бектері Алты Ата Көктің ұлдарымен бір жиында болады. Төрде отырып, төменде қымыз құйып жүрген Құлтай жігітті көргенде Қоқанның биі: – Атақты баласы бар, Көктің ұлында бағасы бар! Құлтайың төмен отырып, төрдегі жамағатқа қымыз құйғанын бірінші көруім. Айбынды Алатаудың ұрпағы Үйсіндер ұрпағына қымыз құйғаны ма? – деп мырс-мырс күліпті. Сонда Құлтай жігіт: Нарбала шері еді, Құлшығаштың басы бір құдықта болмаған. «Құлтай» деп айтса біз дер еді, Қырық құлаш киелі ұзақ, Қысқа да болса төр еді, – депті. Сарыбас би бірден ары қарай жалғап: Екі сөздің арасында Елге артқан кінə болатын болса, Айтқан көтерсін! Екі сөздің арасында Ел көңілі қалатын кінə болатын болса, Қайтқан көтерсін! – дейді. Қоқанның бектері: – Оу, би, кесімді, пішімді кімге салдың? – дегенде: – Сарт-садағам, саған салдым, – дегенде Қоқанның бектері қызарып, сөзге келмей құнын төлеп кеткен екен. Сарыбас бидің бауыры Дасталы би туралы айтқаны Дасталы сөзін Алатаулап бастады, Артық сөзге баспады. Ел тағдыры – ер тағдыры тұрғанда, Алаштың арыстары тоқтады. 132

Сарыбас би мен Үйсін Тілен бидің дауды шешуі Қоңырат пен Дулат арасында жер дауы туады. Дауды шешуге Қоңыраттан Сарыбас би барады. Алқалы жиынға Дулаттан да билер келеді. Сол кезде Үйсін Тілен би Қоңыраттың биіне: «Қыз Баспа» кіндік қанды Дулатым-ай! Қыз беріп, жауды қуған ата-бабам. Əй, Сарыбас, не жетпейді бір басыңа-ай? Даңқыменен дара шыққан, Жасауына жер беріп еді, Алатаудай Əз-Ғараб ұранды бабаң, – дегенде Сарыбас би қасындағы билерге бұрылып: – Бұдан былай бабамыздың Қыз Баспа қызына берген жеріне малдың да, адамның да дауы жоқ, ол жерді қызының жасауына Алатау бабамыздың өзі берген. Бəріміз де қыздан тарағанбыз, жер сұрағанымыз ұят тірлік болды, – депті де Үйсін Тілен биге: Тыңда мені құлақ сап, Үйсін Тілен, Дулаттың алты баласы Қоңыратқа жиен. Нағашың Ер Алатау қол бастаған, Мен саған тіл тигізбеймін, басымды ием, – дегенде Тілен би: – Бəйдібек бабамыздың да, Үйсіндегі үш анамыз да Қоңыраттан еді. Ұлы нағашым Ер Алатау алты қызын да Дулатқа беріп еді. Нағашы əділдігіңе, туралығыңа мен де тоқтадым, – дейді. – Дастарханды жаңалап, тай сойыңдар, – деп Сарыбас биді қасындағы серіктерімен жақсылап күтіп жіберіпті. Алатау батырдың алты қызы да Дулатқа тұрмысқа шыққан. Соны меңзеп айтқаны екен жəне де Қыз Баспа бір қызына үшкүндік жерімен беріпті. Қазір де сол жер «Қыз Баспа» деп аталады. Сарыбас бидің айтқаны Құлшығашпын деп айтқанды мойнына құрық салып, қырық күншілік жерге алып барып өлтірмеді. Себебі, Құлшығаштарды Қоқан ханы «Жеті-шер» деген кітап шығартып, содан қазақ руларын тексіздендіру мақсатында бұрмалатып жаздырған еді. Құлшығаштың азан шақырылып қойылған аты «Құлжабасы». Бұл сөздің мағынасы «Арқардың тау шағары» деген ұғымды білдіреді. Құлшығаш пен Жандар елі Қоқан хандығына көп қарсы шыққан. Жандар сөзі «Кеудесінде жаны бар» деген ұғым екен. Азан шақырып қойған аты «Жансан-көк» деседі. Жол қалады Сарыдан Құлшығаштың ішінде, Бізден де Бата қонады, Сарыдан сұрап келсеңіз, Имандылық қонар бəріне, жөнін сұрап келсеңіз, – депті Сарыбас би. Сарыбас бидің Түркістанда айтқаны Құлтайларды жинамай, Алатаудың əруағын сұрамай, Тоқсан баулы Қоңырат, 133

Бауырын іздеп, қиналмай, Арқаның тектісі ту алмай, Көшкенде көшкен көне жол, Өсиетіңді шыңдамай. Көктің ұлы Алты Ата, Басында бақ тұрама-ай, Сарыбас би сөйле десеңдер, Құлағыңды сал құламай! Сарыбас бидің Құттыбек би туралы айтқаны Дегенде оңдыра ма Ер наласы? Айтқанда сөз болады Құттыбек би Бір айтса, тоқтамайды. Сарыбас бидің айтқаны: Айтқанда Арқа керей азық білгі, Қозғайды түп атаңнан қазығыңды, Руды бабаң айтпаған, Дулат-Қоңырат баласы тəубеңе кел! Біз болмайық ақыр заманның қазымыры, – деген Сарыбас би үлкен бір дауда Қоңырат-Дулаттың би бекзадаларына: – Шариғатта руды жазбайды, ал енді «Ізбөріні, Бестаңбаны» оқыдыңдар ма? Ол кітапты түсіңде көрсең түріңнен ізін ел көрер еді! Доғарайық даудың басын тектіге тұрайық, – депті. ƏЗІРЕМБЕК БИ (шамамен 1850-1927 жылдар) Əзірембек би Қоқан хандығында «лауазымды» шеніне ие болып, қазақ елінің атынан қызмет жасайды. Əзірембек би тілге шешен, сөзі өткір, тауып сөйлейтін, білімді, əрі бақуатты, беделді еді. Тектілердің ұйғарымымен Қоқан хандығында қазақ елінің мəселелерін оңынан шешуге ықпал етеді. Өйткені, қоқандықтарға да қазақ халқының қыр-сырын білетін керек-ті. Содан да, Əзірембек бидің ел ішіндегі даулы мəселелерді шешудегі еңбегі көп септігін тигізеді. Ол Абай Құнанбаевпен, Сапақ датқамен жəне Құлшығаштың беделді азаматтары Орашы датқаның балаларымен, Тəнен датқа, Арқабай, Момбек, Тұрсынбай, Құдайберген, Əужан болыстармен, қарт Жаманқара батырмен, тағы да басқа қазақ зиялыларымен байланыста болады. Əсіресе, Əзірембек бидің Абаймен кездесуі, ақынның «Шəпи» ілімі төңірегінде пікір таластыруы, көп сырласуы сол замандағы елеулі оқиғаның бірі. Əзірембек би орысша, арабша, шағатай, ауған, парсы-тəжік тілдерін білген. Қоқан хандығының қазақ халқына алым-салығын көбейткеніне шыдамай қарсы шығып, елге Көктің ұлдарының қасына келеді. 134

Ал, Кеңес өкіметі орнағаннан кейін де елде келеңсіз жағдайлар орын алғанын байқайды. Халық арасына ірткі салып, оларды бай-кедейге бөлуіне, молдаларды қудалау, мешіттерді жабу, озық ойлы адамдарды шеттету сияқты озбырлық саясатқа қарсы болады. Əзірембек өмірінің соңғы күніне дейін Кеңес өкіметінің саясатын қолдамайды. Ақыры, тəжіктің Памир тауларына жақын жеріндегі «Лəйлөк» тауындағы басмашыларға қосылып, бірнеше жыл соғыс, наразылық қақтығыстарына, ұрыстарға қатысады. Жасы егде тартса да бала-шағасымен тауда жасырына жүріп, қарсылығын тоқтатпайды. Əзірембек бидің жеті баласы болады. Төртеуі Кеңес өкіметі орнағанда Ауғанға өтіп кетеді. Бір ұлы имамдылық жұмысы үшін атып тасталады. Əзірембек би дүниеден озғанша Кеңес өкіметін мойындамай өткен, өз халқының азаттығы жолында бар күш-қайратын, білімін арнаған. Əзiрембек би Абайға: – Алты Алаштың ардақтысын, салмақтысын айтшы? – дептi. Əзiрембек биге Ибраһим ойланбастан, былай деп жауап бередi: Алты Алаштың жалауы, Ар Сақ-Аба, Кер Сақ-Аба. Алаша бабадан туылған, Созақ бауыры-Нұр Қазақ. Ұлсай-Емер анасы, Қазығұртта «Қосбұлақ». Алла аузыма түскенде, Қозғалмай ма қос Əруақ. Қозғай-қозғай келгенде, Қос бабадан сұрасам, Əдiлдiк Алланың белгiсi. Берсең бер, «Тəуба» қанағат. Ер елдiктiң тұтқасы, Өткендердiң насихаты. Өшпейтiн бiр аманат, Тоқсан елге «Тоғашы». Тоқсан көлден бұзылса, Алты Алаштың арнасы. Қазақ асып-төгiлмес, Жаһанға «Нұрлы» шапағат. Құлақ дыбыстың «Сарыны», Əруақ шабыстың «Ұраны», Əз-Мұхаммет Пайғамбар. Iлiмде имандық «Құраны», Жұмыр жердiң бетiнен, Имандылық iздесең. Ата-жұрт бiлсең «Отаны», Осы далада туылған. Қаһарлының қаһаны, Жүзi игiнiң «Ақаны». 135