Ақмырза әулеті (Құлшығаш) — 136–140-беттер

Дəуiрiм дүл-дүл дүбiрi, Қанша айтам десең де, Заманның зарын көргенде. Тектiлер де пəндə ма, Бүтiнi көшкен дүния. Бүлiне ме заманы?!… – Уа, Қоқанның биi Əзiрембек, Тоқсан баулы Қоңыратта, Бесайдар ұлы Алатау. Тайқазанды көтерiп, Қызылбасты тоқтатып, «Жетi жарғыға» бас қойып, «Айтқанда-айтқан» Баһарұм». Хан-Тəуекелге «Ар-қатып», Қазақ, қазақ болғалы Кенесары өткен соң, Бақа-жайынды жұтыпты, Ресейдiң алдында, Қатын патшаға «бас иiп», Жүрсiң бе, «Бəтшағар» сатқалы, – деп тоқтаған осы уəж Абай аузынан шыққанда Əзiрембек би: – Кешiр, Абай. Осыдан тектiлердiң əруағын аттасам атам Əз-Ғараб Алатаудың əруағы ұрсын! Ашамайлының таразысының, Кер-бестiсiне таңылмайын, – деп ант-су iшiптi. ҮШ БӨРІ Усен атадан шыққан Сармантай, Есдəулет, Тайлақ деген үш батыр болған. Бірде Сармантайдың жетпіс-сексен адамдай шағын қолы қазақ ауылдарын шапқалы келе жатқан қоқандықтардың қалың қолымен бетпе-бет кездесіп қалады. Сармантай саспай, «Жекпе-жек, жекпе-жек!» деп үш рет айқайлап, ортаға шығады. Өзбектер жағынан бір батыр шығады, екеуі біраз найзаласып, ақыры оны Сармантай түйреп өлтіреді. Ортаға өзбектің түйепалуаны шығады. Сармантай «бұған қарсы қайсың шығасың?» деп жігіттеріне қараса, інісі Есдəулет құлшынып тұр екен. «Шықсаң шық» деп Сармантай белгі береді. Есдəулет біраз шайқасып, ақырында өзбек батырын тақымына басып, буындырып өлтіреді. Ана жақтан құлшынып тағы біреуі ортаға шыға келеді. Еті қызып алған Есдəулет тағы да қарсы шаба бергенде, Сармантай «қайт, өзге батырлары жоқ екен деп қалады» дейді де, жібермей қояды. Ортаға Тайлақ шығады. Тайлақтың бұл бірінші жекпе-жегі еді. Ұзақ алысып, ақырында Тайлақ та өзбек батырын щауып құлатады. Үш бірдей батырынан айырылған қоқандықтардың қалың қолы лап қояды. Сармантайдың: «Сексен кісі бір кісі, алда тұрар үш кісі» деген дауысы саңқ ете қалады. Мұны түсінген жасақ Сармантай, Есдəулет, Тайлақ батырдың артына 136

сап түзейді де, қоқандықтардың бел ортасына қаққан сынадай, айналасын жапырып ене береді. Үш бұрыш боп тұрған бұлардың ішіне жау кіре алмайды. Сармантай жағы жеңіске жетеді. Ағайынды үш батырдың даңқы елге жайылып кетеді. Ағайынды батырлардың сары ала туы 1940 жылға дейін тікелей ұрпағы Нəлібайдың балаларының үйінде сақталып келген екен. Шардараның батысындағы Нəлібай құдықты сол бай қаздырған деседі. ТАЙЛАҚ БАТЫР Санына найза тиіп жараланған Тайлақ тоғай шетінде ұйықтап жатқанда жау шабады да, серіктері батырды оята алмай бұтаға жасырып, өздері ұрыс сала жүріп қашып құтылады. Елге келген соң «Жағдай осындай болды, жау не Тайлақты өлтіріп кетті, не осы кезге дейін ас-сусыз аштан өліп қалды-ау» дейді. Сармантай мен Есдəулет «не жау өлтіріп кеткенін, не аштан өлгенін көзбен көрген жоқсыңдар ғой, онда тірі» дейді де іздеп шығады. Баяғы тоғайға келіп «Тайлақ, тірісің бе?» деп айғайлайды. «Тірімін» деген дауыс естіледі. Келсе Тайлақ аман-сау. «Қайтіп тірі қалдың?» - деп сұрайды. Тайлақ балшықтан иленген құмалақ кесектерді көрсетеді. Сөйтсе, əлгі кесектермен құс ұрып жеп күн көрген екен. Найза тиген саны ушығып кетіпті. Іздеп келгендердің ішіндегі бір қария кісі «Сырдың бойында он күн жаттың, не көрдің?» деп сұрайды. «Бір бие мен ит көрдім. Бие күнде азанда су ішеді, ит мені қориды, түнде жанымда жатады» дейді. Сонда шал: –Ит батырды пəлекеттен қорғаған сырттан екен, ал сен бауырым, əруақты сұлтан екенсің. Ана биені ұстаңдар, құдай-əруақ жар болып, жазылып кетер,- дейді. Жігіттер таңертең су ішуге келген биені ұстап сояды да, Тайлақты терісіне орайды. Батыр екі ай жатып, жазылып кетеді. Мəтен батыр Байтеліұлы Мəтен батыр – 1768-1795 жылдары өмір сүрген. Абылай хан бастаған көптеген ұрыстарға қатысқан, ханның сенімді серіктерінің бірі болған. Бұл кісіден тараған ұрпақтар Шардара ауданында тұрып жатыр. Олар туралы «Ақмырза əулеті» шежіре кітабында көрсетілген. Көлденең батыр Мəтенұлы Көлденең батыр – 1785-1872 жылдары өмір сүрген. Əкесі Мəтен батырдың жолын қуып, жас кезінен қылыштасу, садақ тарту, найзамен жекпе жекке шығу айлаларын толық меңгереді. Кенесары ханның үзенгілес сарбаздарының бірі болған. Қақан хандығына қарсы көптеген жорықтарға қатысып, қол басқарған батыр. Ұрпақтары Шардара ауданында тұрады. 137

ТƏНЕН ДАТҚА 1814 жылы қазіргі Отырар ауданы, Көксарай ауылында дүниеге келген. Көрер жарығы таусылып, өмірден өткен 1865 жылы Ордабасы ауданындағы Қараспантөбеге жерленген. Ол кісі көп оқыған, сауатты, өте реңді болған екен. Білетіндер «сөзге шешен, от ауызды, орақ тілді, айтқанынан қайтпайтын, өжет кісі еді» дейді. Жастайынан ауыл арасындағы жер мен жесір дауын шешуге атсалысып, əділ шешім шығаруымен көзге ерте түскендіктен, 19 жасында датқа болып сайланған. 1857-58 жылдары Ордабасы тауына Қоқан хандығының 40-50 нөкерімен зекетшілер бастығы Мырзаби бастаған топ келіп орналасады. Жергілікті халық ас-су жəне көрпе-төсекпен қамтамасыз етіп, бес-алты киіз үй тіктіреді. Алайда, олардың елге көрсеткен озбырлығы шектен шыққан соң 1858 жылы жергілікті батырлар Мұсабек, Жаманқара, Белес, Рысқұлбектің бастауымен Мырзабидің қанды ордасын талқандаған. Осы жойқын шайқасқа Тəнен датқа да қатысады. Мырзабидің ордасы барлық нөкерімен талқандалған соң Қоқанның ханы Мырзахмет əскер жинап, жергілікті халықты шаппақ болғанда ел ақсақалдары ақылдаса келіп, ханға шұғыл елші жіберуді дұрыс көреді. Тəнен, Қанай, Сапар, Байбөрі датқалар бастаған елшілер Қоқан ханына Мырзабидің өлімі өзінің озбыр іс-əрекеттеріне байланысты екенін түсіндіріп, мəмілеге келеді. Хан елшілерден жағдайды толық түсінген соң інісінің адамгершілікке жатпайтын істері үшін жазасын алғанына көзі жетеді. Елшілерді дұрыс қабылдап, елдің ешқайда көшпеуін өтініп, датқалардың алым-салығын жинауға көмектесуіне өтініш жасап, барлығына ат мінгізіп, шапан жауып, риза етіп қайтарады. Тəнен бабамыз ел арасындағы дау-жанжалды бейбіт жолмен шеше білген көреген адам болыпты. Көршілес Қоңырат елінде Мəделіқожа, Майлықожа сияқты атақты адамдар болған. Жастармен тіл табыса білгендіктен ел басшылары Мəделіқожаны барымтаға жұмсайды екен. Бірде Атырау аймағындағы барымта кезінде Мəделіқожа қолға түсіп, айдалатын болыпты. Қапысын тауып қашып шығып, елге келген соң Тəнен датқаға даудан құтқарып, ара түсуін өтінеді. Бір үлкен жиында Тəнен датқа Мəделіқожаға «өлең айтып, тойды қыздыр» деп сұранады. Сондағы Мəделінің Тəненге айтқан жыры мынау екен: Тəтенеке, өлең айт деп қылдың бұйрық, Бəйгеден бабы түспей озбас жүйрік. Шашып-шалқып сөйлеуге жібермейді, Жаппас жүр ақылымызды қойдай үйіріп. Он жыл болды тыныштық көрмегелі, Жанжалменен ауру болды жалғыз басым. Құтылсам бұл бəледен аман-есен, Қасыңызға барып сөйлер едім. Күнəм көп кешкей Құдай қатеміз ден, Бұл дəулет келген Сізге атаңыздан, Датқа-еке, қалдырмаңыз дуаңызды, Сүйегін Қожекеңнің жасытты жау, – деп басындағы жағдайды баян еткен соң Тəнен датқа Жаманқара інісі арқылы Жаппас елінің батыры Жанқожаға елші 138

жіберіп, Қожакеңді даудан құтқарады («Бес ғасыр жырлайды». 1989 ж. 265-267 беттер). ДУАНБАСЫ ƏУЖАН БОЛЫС (1883-1940 жылдар) Əшірұлы Əужан болыс қазіргі Оңтүстік Қазақстан облысы, Отырар ауданына қарасты «Көксарай» ауылында туған. Сол төңіректегі ауқатты, елге белгілі Есенқарадан екі ұл – Əшір мен Иман дүниеге келеді. Ал, Əужан Əшірден тарайды. Əужан болыстың əкесі Əшір бай, қуатты кісі болған. Ол кісі елге мейірімді, ағайынға қамқор, сөзге шешен, айтқан уəдесін орындайтын, істің адамы деседі. XIX ғасырда қазақ даласында дүмше молдалар көбейіп кетеді. Əшір елге жар салып, еті тірі балаларды жинап, ішінен төлеңгіт руынан Оспан деген баланы таңдайды. Оны өз қаражатымен Араб, Мысыр елдеріне оқуға аттандырады. Оспан əжі атанып, жеті жыл Меккеде оқып, елге оралады. Əшір бай балаларды оқыт деп мешіт, медресе ашады. Өте білімдар Оспан əжі балаларды оқытып, көптеген шəкірт тəрбиелейді. Атақты Зəуірбек молда, Əкім қары, тағы да басқа білімдарлар шығады. Солардың арасынан Əужан еті тірі, өте пысық болып ер жетеді. Өзі денелі, əрі қарулы еді. Он сегізге толғанда əкесіне айтпай білім қуып, Түркістан қаласына қашып кетеді. Сандықтың түбінде жатқан əмиян тола алтынды алады. Өйткені, əке- шешесі рұқсат бермейтінін біледі. Сол оқиғадан соң үш-төрт жыл өтеді. Бір күндері Əшір бай Түркістанда бір жас жігіттің Ресейге, Қытайға керуен аттандыратынын, шайханасы бар екенін естиді. Əшір бай ол өзінің Əужаны екенін сезеді. Ағайындарына елге алып келіңдер дейді. Əужан көнбей ағайындарын қайтарып жібереді. Əшір енді нағашыларын жұмсайды. Жігіт нағашыларын тыңдайды. Үш-төрт ай рұқсат сұрап, шайханасын сатып, шаруаларын жайғастырған соң елге оралады. Екі жүздей түйе, керуенге бағалы заттар тиеп, мата-сaта, өрік-мейіз, мəуе-шəуесімен елді таңқалдырады. Сол кезде Көксарайда екі жүздей түтін бар екен. Əр үйге бір түйеден беріп, мəуе-шəуесімен, маталарымен елді қуантады. Əужанның тірлігіне көңілі толған ағайыны Нұрбет би халықтың қамын ойлайтын, əділетті, жауапкершілігі мол қасиетін де байқап, қасына ертіп, ел басқару ісіне тəрбиелейді. 1900 жылы Шымкент қаласында өткен сайлауға қатысып, он жеті жасында Сырдария болысына болыс болады. Əужан болыс халыққа, елге қызмет жасайды. Осы еңбегін ескергендер тоғыз болыстың үстінен қарайтын дуанбасы етіп сайлайды. Əужан болыс сол заманның озық ойлы азаматтары – Тəнен датқа, Арқабай болыс, Нұрбет би, Момбек болыс, Өстемір болыс жəне Тұрсынбай мен Құдайберген болыстармен ел тағдырына көп араласып, халқына көп еңбек етеді. Ал, 1917 жылы Кеңес үкіметі орнап, жаңа заман келгенде еті тірі, сауатты Əужанды болыстыққа сайлайды. Ол іскерлігімен, адалдығымен халықтың ықыласына қайта бөленеді. Əужан Əшірұлы жергілікті тұрғындарға мал шаруашылығынан бөлек егін, бақша өнімдерін еккізеді. Одан алған артық өнімдерді жетім-жесірлерге, кембағал жандарға бергізеді. 139

Ал, 1929 жылғы байлардың малын конфискелеу кезінде қуғынға ұшырайды. Мал- мүлкінен айырылады. Ол бас сауғалап, Өзбекстанға қоныс аударады. 1940 жылы Ташкент облысы Аққорған ауданында қайтыс болады. Денесі Темір Сегізбаев кеңшарындағы Шамырхан əулиесінің жанына жерленеді. Ұрпақтары Мəдіхан, Амантай, Əділхан, Əлімхан басына қызыл граниттен ескерткіш белгі қойғызып, құран оқытып тұрады. МОМБЕК БОЛЫС (1855-1926 жылдар) Өтегенұлы Момбек болыстың туып-өскен жері Көксарай. Ол Жанкел, Сазантөбе, Жартытөбе, Мұрынқарақ тауының айналасында бала кезінен алғыр, өжет, айтқанынан қайтпайтын, сөзге шешен, қайсар болып ержетеді. Буыны қатпай əкесі Өтеген өмірден өтеді. Ақтық сапарға аттандыруға дайындалып жатқанда «Өтегеннің қолы жоғары қарап қалыпты» деген шу шығады. Сол сəтте ауыл жанынан керуен өтіп барады екен. Арасындағы молда-ишандар ауылда біреудің пəниден озғанын біліп, жаназаға қатысуға келеді. Ауыл ақсақалдары молда- ишандарға үрей тудырған оқиғаны баяндап, шешімін айтыңыздар деп өтінеді. Сонда көп оқыған қарт: – Осы жерде əне бір қара бала жүгіріп жүр. Əсте перзенті-ау! Соған оң көздеріңмен қарасаңдар, түбінде тегін болмайды, – деп Момбекті көрсеткенде Өтегеннің көтеріліп тұрған қолы төмен түскен екен. Момбек өте зерек болып өседі. Ауыл молдасынан дəріс алып, араб тілін жетік меңгереді. Өздігінен көп ізденеді. Ол сонымен қатар, шаруашылық жұмыстарға да ерте араласып, көпшілік назарына ілінеді. Осы бір зор денелі, ат құлағында ойнайтын көкпаршы, білімді, іскер жігітті Тұрсынбай датқа байқап, өзіне тартады. Тұрсынбай датқа да сауатты, байлығы тасыған бақуатты кісі екен. Ағайындарымен араздасып, Жызаққа көшіп кетеді. Сол жерде мекен еткен Көктің ұлдарының басын біріктіріп, Қоқан хандығына, кейін Ресей патшалығына датқалық шенімен қызмет етеді. Тұрсынбай датқа бозбала Момбекті «Ел несібесіне туған бала екен», – деп қасына алып, ел басқаруға баулиды. Ол əр ру өз ағайындарын болыстық сайлауға ұсынып, талас-тартыс күшейіп тұрған кез еді. Момбек өзінің алғыр, өжеттілігімен, білімдар, іскерлігімен қарсыластарын жеңіп шығып, болыс атанады. Момбек болыс халықтың жағдайына көп көңіл бөледі. Оларға егін еккізіп, диқаншылықпен айналыстырады. Ташкент шаһарына ет, тері, жүн, астық өнімдерін тасыған, мал айдаған қазақ шаруаларына демеу танытады. Халықтан түскен арыз-шағымдарды мұқият тексеріп, жер дауын, жесір дауын əділ шешіп отырады. Ол, əсересе, Жызақ өңірінен, Сыр бойынан Ташкентке сауда жасауға келетін ағайындарға жағдай жасайды. Ташкент шаһарының маңынан, Қазығұрт баурайына үй-жай, қора-қопсы салдырып, саудагерлердің дем алуына мүмкіндік туғызады. Сол жылдарда Момбек болыстың, қырық жыл болыс болған Арқабайдың, Əужан, Өстемір болыстардың, Тəнен датқаның даңқы шығып, дəуірлері жүріп 140