Ақмырза әулеті (Құлшығаш) — 141–145-беттер

тұрған тұс еді. Ергөбек ақынның бірталай жыр-дастанында Момбек болыстың аты аталады. Момбек болыс болыпты, Заманның жүгі артыла. Жетім-жесір көп еді, Қарайлай жүр жалпыға. Жыландай шағып, ысқырып, Жан жағыңды шарпыма. Қайырымды болсаң халқыңа, Өзіңе пайда артыңа. Момбек болыс Кеңес өкіметі орнаған соң қартайып, жасы жетпістен асқанда Арыс өңірінде дүниеден өтеді. Оның Боранбай, Анарбай, Балғабай есімді үш баласы болады. Ұрпақтары Арыс қаласында тұрады. Өсіп-өнген əулеттер. ТҰРСЫНБАЙ БОЛЫС (1860-1933 жылдар) Тұрсынбай болыс сауатты, парсы, шағатай тілдерін оқыған, шаруаға пысық, сөзге шешен, жастайынан ел билеуге икемді кісі болған. Ол еті тірі, пысық ағайындардың балаларын оқытып, тəрбиелеп, ақыл- кеңесін беріп, билік тізгінін ұстатып отырады. Соның бірі Момбек болыс еді. Сол кезде Арқабай болыс пен Нұрбет бидің аттары ел аузынан түспейтін. Кеңес өкіметі орнаған, одан кейінгі жылдарда Жызақ өңірінде Момбек болыс, Өстемір болыс, Əужан болыс, Құдайберген болыс, осы Тұрсынбай болыстың ел ынтымағын сақтаудағы ықпалдары, өсиет-өнегелері, бірлікке бейімдеулері ерекше болды. Тұрсынбай бай қасына бес-алты ағайынын ертіп, Жаңақорған жақтан Мұрынқарақ, Көксарай елді мекеніне көшіп келгісі келеді. Бұл жердегі ағайындар «Жер аз, малға жайылым жоқ» деген сылтау айтып, жақтырмаған сыңай байқатады. Ағайынның мұндай əрекетіне ренжіп, көштің басын Бұқар əмірлігіне бұрады. Жызақ өңіріне келіп орналасады. Бұқар əміріне де Тұрсынбай сияқты беделді, іскер азамат керек еді. Оған датқалық шен беріп, Жызақ қазақтарын басқаруды тапсырады. Тұрсынбай болыс атанып, ағайын-туысқа, барлық қазақ отбасына бауырмалдық танытады, қамқорлық жасайды. Алым-салықтардан босаттырып, əміршілер тарапынан зорлық-зомбылықты болдырмайды. Қоқан хандығынан кейін Ресей отаршылдары билеп-төстейді. Олар да Тұрсынбай сияқты беделді ел билеушілерге сүйеніп, озбырлық саясаттарын жүргізуді көздейді. Тұрсынбайға болыстық мөрін береді. Бірақ, отаршылдардың түпкі ой-мақсаттарын түсінген ол биліктен бас тартады. Сөйтіп, қарапайым халықтың қамқоршысы атанған ел ағасы кедей-кепшіктердің жанашыры болып қала береді. 141

ӨСТЕМІР БОЛЫС (1885-1943 жылдар) Өстемір Əжібекұлы 1885 жылы Қызылқұм ауданының Ұзынқұдық деген жерінде, Өзбекстандағы қазіргі Жызақ облысы, Фарыш ауданының «Қызылқұм» кеңшарының орталығында дүниеге келген. Он үш жасқа дейін ауыл молдасынан оқып, хат таниды. 1899 жылы он төрт жасында Пістелітау-Көктөбе болысында өткен сайлауға қатысып, би атанады. Келесі жылы он жыл бойы ел билеген Нұран деген кісімен бірге балама сайлауға түсіп, болыстыққа сайланады. Содан бастап, қатарынан бес рет болыстық орынға отырады. Ел арасында үлкен беделге ие болады. Халық аузында жиі айтылатын, жұрттың жадында сақталған Өстемір болыстың 1916 жылғы Жызақ көтерілісіне қатысқаны туралы əңгіме бар. Шындығында да, Жызақ уезінің жиырма болысында тұратын халықтар Ресей патшасының езгісіне қарсы көтеріліп, бір айға жуық билікті өз қолдарынан шығармағаны тарихтан белгілі. Бұл бас көтеруге Қасым қожа, Насыр қожа, Əбдірахман Жебашы секілді ишандар, халық соты, Санзар өңірінің бегі, қазақ Төреқұл Тұралбекұлы көсемдік еткен. Көтеріліс Мырзашөл өлкесін де қамтыған. Алайда, орыс патшасы орыс-казак жауынгерлерінен жасақталған əскерімен, көтерілісшілерді аяусыз жазалаған. Соның салдарынан мыңнан аса адам қанға боялып, өлтірілген. Бұл оқиға жөнінде Ташкентте 1932 жылы басылып шыққан П.Галузо мен Ф.Божконың «Восстание 16-года» атты кітабында сөз болады. Қарапайым халықтың еңсе көтеріп, өзіне қарсы шыққаны жүрегіне шаншудай қадалған патшаның əскері бүкіл елді қырып-жойғанмен қазақтарға тиіспеген көрінеді. Оның себебі, көтерілген елдің еңсесі бəрібір күшпен жаншылып тасталатынын, патшаны жеңу қиын екендігін алдын ала сезген Өстемір болыс Əжібекұлы Жызақ қаласындағы уез əкімін (ұлты орыс болса керек) Ұзынқұдықтағы өзінің үйіне əкеліп, бір апта бойы жасырып қалады. Өстемір болыстың болжамы келеді. Көздері қанталаған əскерлер көтерілісшілерді талқандайды. Бағдан деген ауылдағы уез өкілін атып өлтіргені үшін Жызақ қаласы мен Фарыш ауданында тұратын өзбектерді қанға бояйды. Ал, Өстемір болыстың шапағаты тиген уез əкімі арнайы өкім шығарып, бірде-бір қазаққа қастандық жасалмауын бұйырғандықтан, бəрі де аман қалады. Əрине, бұл Өстемір болыс Əжібекұлының өзі билеген қазақтардың жазықсыз құрбан болып кетуіне жол бермеуі үшін жасалған көрегендік, ақылды əрекеттен туғанын мойындау керек. Отызыншы жылдары жаппай ұжымдастыру науқаны басталғанда Өстемір Əжібекұлы сол аймақтағы ағайындарын жинап, бұрынғы Қызылқұм ауданының құрамына енген «Еңбекші» шаруашылығын ұйымдастырып, оған өзінің Ташкент қаласында оқып жүрген Ілияс есімді ұлын бас есепші етіп қойыпты. Өстемір атаның тамыр ұстап, қан қысымы арқылы кеселді анықтап, емдейтін ерекше тəуіптік қасиеті де бар екен. 1933 жылға дейін осы іспен айналысқан. Аса білгір емші, тəуіп болуымен бірге, ол кісінің сөзді тауып сөйлейтін шешендігін, қара қылды қақ жарған əділдігін ел жыр етіп айтады. Орысша жақсы білетін, қолынан кітап пен газет-журнал түспейтін жан екен. Амал қанша, осындай адал азамат кешегі қуғын-сүргіннен аман қалмайды. 142

1934 жылы ОГПУ-дың назарына түседі. Соның салдарынан, амалсыз Ташкентке ауысады. 1941 жылы қазіргі Мақтаарал ауданына барғанда ұсталып, 1943 жылы НКВД түрмесінде қайтыс болады. Өстемір болыстың бес ұлы Мəдіқұл, Хамит, Мамыт, Ыбырайым, Халық жəне асырап алған Жұмабай деген ұлы, Зұбайра, Шарипа деген екі қызы болған. Барлық ұлдары Ұлы Отан соғысына қатысқан. Майданнан тек бір баласы Ыбырайым аман-есен оралады, басқа ұлдары хабарсыз кеткен, тағдырлары осы күнге дейін белгісіз. Ыбырайым Өстемірұлы 1943 жылы соғыста ауыр жараланып, Алматы госпитальінде ұзақ емделеді. 1944 жылы туған еліне оралып, Мақтаарал жəне Қызылқұм аудандарында еселі еңбек етеді. 2008 жылы 19 тамызда Ұзын-Атада, Өстемір Əжібекұлына ас беріліп, немерелерінің атынан арнайы естелік көк тас қойылды. САПАРБАЙ БОЛЫС (1856-1928 жылдар) Кешегі жаугершілік заманда Оңтүстіктің малының көптігі мен шұрайлы жайылымы Ресей мен Қоқан хандығының көз құртына айналды. Олардың дүркін- дүркін шабуылы халықтың əл-ауқатының төмендеуіне ұрындырды жəне отырықшы жерінен жиі-жиі қоныс аударуына тура келді. Осындай зорлықтарға қарсы елдің би-болыстары, зиялы қауымы ақылдаса келіп, сабырлылыққа, елдің ынтымағын сақтауға шақырып, бейбіт келісімге бастайды. Осы тұста ел билеушілердің ішінде жас болыс Сапарбай көзге түседі. Өзінің тапқырлығымен, сөзге шешендігімен екі жақтың да көңілінен шығады. Ол 1856 жылы Отырар ауданының Көксарай ауылында дүниеге келген. Жастайынан елдің ішіндегі би-болыстың биліктеріне араласып, Бұхардағы діни мектепке түсіп, оны бітірген соң елге келіп ағайын күшімен қаражат жинап, мешіт салғызып, жас балаларды оқуға шақырып, сауат ашады. Сөйтіп, елдің сүйіспеншілігіне бөленіп, Көксарай-Жанкел-Аққұм еліне болыстыққа сайланады. Ел билігі қолына тиген соң мешіттің санын көбейтеді. Аққұм елді мекенінде мешіт салдырып, оқытушы жалдап, жеткіншектерді көптеп тартады. Барлық қаражатты өз есебінен жаратады. Ел аралаған кезінде жердің ыңғайына қарап, су шығару үшін тоған салатын жер іздейді. Сырдария бойындағы елді көкөніспен қамтамасыз ету үшін тоған салдырып, ағайынның күшімен өзенге бұғау салып, тоғайға су шығарып, елді қауын-қарбызбен, бидаймен қарқ етеді. Көшіп-қонып үйренген елге кепе қаздырып, оны тоғай ағашымен жаптырып, ағайынды отырықшылыққа үйреткен. Кепе деген үйшік, ұзындығы 6-8 метр, көлденең 3-4 метр, тереңдігі 2-2,5 метр, ол қыста жылы, жазда салқын болады. Оқытқан шəкірттері бар, өзі – барлығы ислам дінінің пайдасын жəне тəрбиелік мəнін, инабаттылыққа, адалдыққа уағыздайтын қасиеттерін насихаттайды. Сапарбай баба 20 жылға жуық Аққұм, Жанкел, Байырқұм ауылдарында 143

болыс болған. Болыс бабаның өз ісіне адал, халқына сыйлы, əділдігі мен туралығына елі өте разы екен. Сырдария бойын аралаған кісілер Сапарбай кепе, Сапарбай арық, Сапарбай төбе деп осы күнге шейін жыр қылып айтады. Бабамыздың ата-тегін жіктейік. Ол кісі Құлшығаштың Сары атасынан. Сары атасының Асан, Аман, Дəуім жəне Жаман деген төрт баласы болған. Жаман атаның екі ұлы болған – Жарылқап жəне Қанықұл. Жарылқап бабаның төрт əйелінен он екі ұлы болған. Соның төртінші əйелі Долдан анамыздан – Қалдыбай, Қожакей жəне Күзербай деген балалар өрбіген. Біздің кейіпкеріміз Сапарбай ата Қожакейдің баласы. Қожакейден – Сапарбай, Байымбет жəне Бекеміс. Сапарбайдың төрт баласы болған, олар – Қадір, Салман, Пармен жəне Əлменқұл. Сапарбай бабаның ұрпағы облысымыздың Мақтаарал, Отырар жəне Арыс аудандарында өмір сүруде. Сапарбай баба 1928 жылы қайтыс болып, Арыс ауданы Қостүйін деген елді мекенде жерленген. Болыс кезінде жəне қартайған шағында ауыл биі болған баба елдің ішіндегі жер мен жесір дауын өте əділ шешкен. Оның дұрыс орындалуын өте қатты қадалаған. Сондықтан ол кісіні əділ-би ата деп атап кеткен. Ағайындар арасында беделі мен атағы асқақ кісінің əруағын дəріптеп, Құлшығаш əулетінің киелі ордасы Ұзын Атаға құлпытас қойып, Арыс қаласынан бір көше атауы берілді. Өз уақытында қадірлі болғанын ел ағалары, осы өңірде өскен ғалымдар – химия ғылымдарының докторы А.Қуатбеков, Еңбек Ері Б.Шүкірбеков жəне шежіреші Сыдықов жазып та, айтып та жүр. Есқара Керімбеков, шежіреші, Арыс қаласы. ОМАРБЕК БОЛЫС Құлшығаш руының Лепес атасынан шыққан. Назарбеков Омарбек болыс – 1873 жылы қазіргі Ордабасы ауданының Қараспан ауылында дүниеге келген. Омарбек болыстың жайылымы батысында Қараспан төбені айналып, Арыстың оңтүстігіндегі Талдықұдыққа дейін, одан Тоғансай мен Ордабасы тауына дейінгі кең алқапты алып жатады. Болыстың үйір-үйір жылқысы мен отар-отар қойлары қысы-жазы Бадам өзенінен су ішіп, дəулеті тасып, айбыны асады. Ел арасында еңсегей бойына мінезі мен кескін-келбеті жарасқан, елден ерек іс-қимылы бар Омарбек болыстың қолының кеңдігі мен жанының жомарттығы аңыз болып сақталған. 1930 жылы колхоздастыру басталғанда болыстың мал-мүлкі түгел тəркіленіп, өзі қамалады. Омарбек болысты мал-мүлкінен, отбасынан, ата-қонысынан айырған сот үкімінде бар айыбы болыс болғаны аталады. Сонда прокурордың «Неге болыс болдың?» – деген сұрағына «Егер Құдай қолдамаса, сен прокурор болар ма едің?» – деп жауап беріпті. Өзінің адам алдында айыбы, Алла алдында көрініп тұрған кінəсі 144

жоқ болыс сескенуді, жалтаруды білмепті. Озбырлыққа өжет мінезімен қарсы тұрады. Омарбек болысқа ағайындары ара түсіп, үкіметке қарсы сөйлемей бас сауғалауды ұсынғанда, жасының ұлғайғанына қарамастан атағы мен абыройын жоғары ұстап, өз биігінде қалуды қалайды. Соттың қармағына ілінген Омарбек болыс пен Əшірұлы Əужан болыс Өзбекстанға айдалып кетеді. Сонда жүріп, жасы алпысқа тақағанда денсаулығы сыр беріп, жат жерде жан тапсырады. Əужан болыс Омарбек ағасының аманат етіп тапсырған бəкісі мен бас киімін болыстың баласы Досқалға алып келіп, əкесінің сол жақта пəниден озғанын естіртіпті, жерлеген жерін айтыпты. «Бес ғасыр жырлайды» кітабында Ергөбек ақынның «Елде қалған ерлерге» деген толғауында «Омарбек, Əужан, Райымқұл болыс болдың ел сұрап, заманының артында» деп сол кісілерді жоқтап толғаған. АРҚАБАЙ БОЛЫС Арқабай болыс 1827 жылы Арыс ауданы, Дермене (Қостүйін) елді мекенінде дүниеге келіп, 1908 жылы қайтыс болады. Денесі Ордабасы ауданының Сарыарық аулында жерленген. Жеті атасын білмеген «құл» демекші, бабаның тегімен таныстырайық. Арқабай ата Қоңыраттың Сары Құлшығаш руынан. Сары Құлшығаш атаның төрт ұлы болған. Олар – Асан, Аман, Дəуім жəне Жаман. Жаман бабадан Жарылқап пен Қанықұл тараған. Жарылқап бабаның 12 ұлы болған. Соның бірі Ораз ата. Ол кісінің алты перзенті болған. Олар – Телқозы, Сихымбай, Жұмабай, Ақай, Айдақара жəне Есенқара. Біздің кейіпкеріміз Арқабай ата Телқозы бабамыздың ұрпағы. Туыстары – 6 ағайынды: Қанқожа, Тəнен датқа, Арқабай болыс, Жаманқара батыр, Жайлымыс жəне Дерісбек болыс. Бабамыз жасынан көпшіл, əңгімеге құмар, құйма құлақ, есіткенін ұмытпайтын, көкпар тартып, ат құлағында ойнаған, зерек бала болып өседі. Ауылдағы медреседе ескіше хат танып, сауатын ашқан. Ауыл ішінде дау-жанжал, жер, жесір дауы жиі болады екен. Соның əділ шешілуіне араласып, дұрыс-бұрыстығына баға беріп отырған. Баланың осындай қабілетін байқаған елдің зиялы кісілері Арқабай атаны 20-21 жасында болыстық додаға қатыстырады. Ол сол бəсекеден жеңіп шығады. Ел билігі қолына тиген соң, жастардың болашағын ойлап, оқыту үшін медресені үлкейтеді. Көксарайдан мешіт салдырып, оған Бұхарадан, Қазаннан оқыған, білімді адамдарды алдырады. Осы жұмыстардың барлығына өз қаржысын жұмсайды. Жергілікті тұрғындарды көше бермей, үй салып, отырықшылыққа үйретеді. Сыр мен Арыс өзендерінің бойынан ыңғайлы жерден бөгет салдырып, тоғайды суландырады. Оның суын егістікке пайдаланып, қауын-қарбыз еккізеді. Мал шөбін тоғайдан дайындатады. 1865-1870 жылы қазіргі Дермене кеңшарының Оңтүстік-Шығыс жағына қарай ұзындығы 20 шақырым келетін, ені 4-5 метр, тереңдігі 5-6 метрлік үлкен арық қаздырады. Ағайындары үшін Арыс өзенінің бойынан 25 га жерді суландырып, мал азығын дайындатады. Қалған жеріне көкөніс 145