Ақмырза әулеті (Құлшығаш) — 146–150-беттер

ектіреді. Өзінің болыс болып жүрген кездерде Көксарай, Ақтөбе, Аққұм, Жосалы мен Аққала аумағында ислам дінінің тəрбиелік қасиетін уағыздап, замандастарын, жастардың үйренуін талап етеді. Арқабай бабаның ұрпағы өсіп-өнген жандар. Төл перзенттері – Тұрымбет, Берденбет, Жүсіпбек, Əнефия, Əубəкір, Асқар, Əбжал жəне Кенжебек. Жүсіпбек көп жыл болыс болған. Əнефиясы оқыған «қалпе» атанған. Жаугершілік заманда көшпенді елдің құлағы елеңдеп, жалтақтаумен отырады екен. Бірде, орыс мұжықтары ауылға келіп, бала-шағаны шулатып, жайылымдағы 100 қаралы жылқыны еріксіз айдап кетеді. Хабар Арқабайдың інісі Жаманқара батырға жетеді. Батыр біраз жігіттерді ертіп, барымташыларға жетіп, жылқыны қайтаруды талап етеді. Орыс мұжықтары 50-60 адам екен. Олар қуғыншыларға жабыла кетеді. 17 мұжық батырдың таяғынан шейіт болады. Бұл 1870-1871 жылдар-тын. Шаян аулындағы Қаумен деген кісінің үш жүзге жуық жылқысын Қоқан хандығының барымташылары жылқышыны таяққа жығып, айдап кетеді. Байдыбектегі Ө.Жолдасбековтың жиені Жаманқараға жəрдем сұраған хабар жетеді. Барымташыларды қуып барса, Рашид пен Махмуд деген аты шыққан батырлар екен. Олар жекпе-жекке шығып, «жеңсең жылқыны қайтарамыз» деген талап қояды. Жаманқара Рашидпен жекпе-жекке шығады. Оны шоқпармен ұрып жығады. Бұғанасы езіліп, аттан құлап түседі. Екінші рет ортаға Махмуд батыр шығады. Қуғыншылар оған қарсы Жаманқараның үлкен ұлы Қарабекті шығарады. Бұған барымташылар көнбей, тек қана Жаманқарамен шайқасамын деп қасарысады. Батырлар алдымен найзаласады, жеңе алмаған соң, қылышпен шабысады. Біраз уақыт өтеді. Ақырында, Жаманқара батыр Махмудтың басын ұшырып түсіреді. Сөйтіп, нағашыларының малын иесіне қайтарады. Осы жекпе-жектен соң батыр бабаның даңқы өрлеп, елдің құрметіне бөленеді. Батыр бабаның абыройының өсуіне байланысты, дұшпандары да көбейе түседі. Əлгі шейіт болған 17 мұжықтың құнын даулап, оязға шағымданады. Ояз бабаны кінəлі деп, итжеккенге (Сібірге) айдататын болып шешеді. Ол кезде абыройы жоғарылаған Арқабай болыс оязға жүгініп, батыр інісін жазадан құтқарып, орнына үлкен баласы Тұрымбетті айдатады. Сол кезде Тұрымбеттің əйелі Айжан Арқабай атаға: «Сізге бала керек болмаса, маған жұбай керек» - деп дау айтады. Бірақ атаның шешімі өзгермейді. Не деген қиын шешім, не деген ынтымақ, ал Тұрымбет ата 2-3 жылдан соң елге аман-есен оралады. Арқабай атамыз Көксарай, Жанкел, Жосалы, Аққұм, Аққала, Қостүйін ауылдарында 40 жылға жуық болыс болып, елдің тыныштығын сақтау жолында тапжылмай еңбек етеді. Есқара Керімбеков, шежіреші. 146

ШЕЖІРЕШІ КЕНЖЕ БИҒОНОВ (1901 – 1987 ж.) Атақты шежіреші Құлшығаштың Жортбас атасынан. Кенже Биғонов Мұрынқарақ жотасының айналасында, Ұзын Сырдария өзенінің сағасында, Жанкел елді мекенінде Биғон ұстаның шаңырағында дүниеге келеді. Бабалары Меңлібай мен Теңлібайдың қалың тоғайда ұстаханасы, дүкені болыпты. Халықтың игілігіне бөленгені соншалық, тоғайдағы жолбарыстар келіп, олардың шеберханасына түнеп кетеді екен деген аңыз əңгімелер де тараған. Олар əртүрлі ат əбзелдерін, тұрмысқа қажетті заттарды жасайды. Соның ішінде қыз жасауын, неше түрлі ою-өрнекпен безендірілген əшекейлер көпшілік көзайымына айналады. Он саусағынан өнері тамған киелі кісілер еді. Биғонның алты баласы болды. Ең үлкені Тұрар, Смайл, Сақ, Қарымсақ, Кенже, Алпысбай. Қазан төңкерісінің алдында ақ патшаның жарлығымен он алты мен отыз бірдің арасындағы жастар тыл жұмысына алынады. Бірінші дүниежүзілік соғыстың енді ұшқындап тұрған кезеңі еді. Сол уақыттарда Сыр өңірінде кеш түсе қазанға ет салынып, Биғон қарияның шаңырағында Отырар, Арыс өңірінен қонақтар келіп, ауылдастар жиналып əңгіме-дүкен құрады екен. Онда Қазақ халқының тарихы, түрлі қисса-дастандары айтылып, бабалар ерлігі, шежіресі əңгімеге арқау болыпты. Жасөспірім Кенже осы əңгімелерді, оқиғаларды жастайынан құйма құлақ болып, естіп өсіпті. Ержете ерте еңбекке араласады. Байырқұмнан Жанкелге канал қазады. Жасы жиырма бестен асқанда Телеу руының қызы Домбайқызы Гүлшарға үйленеді. Арыс ауданына келіп Төртарық, қазіргі Бейсен колхозына бастық болады. Ұлы Отан соғысы басталғанда 1941 жылы соғысқа аттанып, 1943 жылы жараланып елге оралады. Соғыстан келе қызу еңбекке араласып, ферма бастығы, дүкен меңгерушісі болып істейді. Егде тартқан уақытта, денсаулығы сыр беріп, почта тасушы болып 1968 жылы зейнеткерлікке шығады. Нұрғазы балаларының кішісі Құрманғазының қолында болып, он жылдай Шағыр станциясындағы бауырларының арасында тұрды. Шежірені жатқа білген қарияны темір жол айнласындағы елді мекендерде тұратын ел жақсылары қонаққа шақырып, түп тегіне қанығып, жүрегі жарылардай қуанып жатты. Қаншама кісілер ата тегін білді. Жастайынан ата-баба тарихынан сусындап өскен Кенже қария шежірені жүйелеп таратқанда ел таң қалушы еді. Қазақ халқының рулық, тайпалық құрылымдарын жатқа білген Кенжекең ел құрметіне бөленіп, əрбір үйдің таптырмайтын қол жетпес қонағы болды. Қай елге барса сол елдің руын, бүкіл ата бабасын, кімнен кімнің тарайтынын тарқатып айтып береді. Бабалардың ерліктерін, олардың сонау көне заманнан келе жатқан өсиеттерін жеткізіп отырды. Ол тек Оңтүстік өңірдің ғана емес, бүкіл Қазақ халқының шежіресін білетін, артында баға жетпес мұра қалдырған атақты шежіреші. Кенже қария 1987 жылы Сүткент елді мекенінде дүниеден озды. Ел қадіріне бөленген қария Байырқұмдағы Ақшайлы Зарлық қорымына қойылды. Биғоннан тараған ұрпақ бір қауым ел атанды. Асан Тұрабаев 147

ШҰЛҒАУБАЙ БИ Шұлғаубай би - халқымыздың ел билеу ісіне ерте араласып, орақ ауызды, шешен тілді, əрі көркем сөздің шебері атанған. Қажет жерінде əділ үкім айтып, «қара қылды қақ жаратын» дуалы ауызды, бір қауым елдің елағасы болып танылған. Шұлғаубай Ахметұлы 1860 жылы Қызылқұм ауданындағы Ұзынқұдық деген жерде, Жызақ облысы Фарыш ауданының Қызылқұм кеңшарының орталағында, дəулетті отбасында дүниеге келген. Ескіше сауаты бар, жазу-сызу өнерін жақсы меңгерген. Ұшқыр ойлы, өткір тілді бабамыз өз ортасында ақ пен қараны, жақсы мен жаманды, шындық пен жаланы ажырата білген қасиетімен, жер дауы, жесір дауын əділ шешіп, осындай төрелігімен елге танылып, 1895-1920 жылдар аралығында Жызақ өңірінде Шұлғаубай би деген атпен мəлім болған. Көнекөз замандастары ол кісінің емшілік өнерінің болғандығын да айтады. Əсіресе, емдік шөптердің қасиетін жетік меңгерген. Кейбір естеліктерде көріпкелдік қасиетінің болғандығы да айтылады. Адам таң қаларлық оқиғаларды алдын ала болжап отырған. Шұлғаубай би мен ағайын інісі, Өстемір болыстың шын пікірлес болғаны, осы екі кісінің арасындағы қызықты əнгімелер осы күнге дейін ел арасында сақталған. Шұлғаубай бидің 9 перзенті болған. Ел арасында таралған шешек ауруынан 8 баласы əр түрлі жаста өмірден өтеді. Тек Шалқар атты жалғыз ұлы аман қалған екен. Шұлғаубай бабамыз 1941 жылы туған жерінде дүние салады. Осы кісінің «Əңгіме туралыққа барады» деген қанатты сөзі ұрпақтан ұрпаққа мирас болып, сақталып қалған. Шалқар атамыз 1912 жылы Жызақ облысы, Фарыш ауданы, Қызылқұм елді мекенінде дүниеге келіп, ержетіп, Ұлы Отан соғысына қатысқан. Майкоп қорғанысында жарақат алып, елге оралған. Ішкі істер саласында 25 жыл мінсіз қызмет атқарып, зейнеткерлікке шығады. Адал қызметі үшін бірнеше орден-медальдармен марапатталған. Шалқар атамыз əкесі Шұлғаубай биге тартқан, ер мінезді, алып тұлғалы, турашыл, əділдікті сүйгіш, жаңалыққа жаны құмар, ашу дегеннің не екенін білмейтін, көңілі дариядай жан болған екен. Шұлғаубайұлы Шалқар 1986 жылы дүниеден өтеді. Ұрпақтары Мырзашөл өңірі мен Шымкент қаласында тұрады. Кейінгі буын ұрпақтары Ұлттық қауіпсіздік комитетінде, ішкі істер саласында мінсіз қызмет етуде. ƏЛІБЕК Осы əулетте Əлібек атты кісі болған. Өз заманының озық ойлы азаматы, білімді, ағайын, дос-жаранға сыйлы Əлібек шамамен ХVIII ғасырда өмір сүрген. Халықты егін салуға баулып, сондай-ақ сауда-саттықпен айналысуға бағыт- бағдар жасаған. Ташкент, Сарыағаш маңында керуен сарай ұстаған. Əлібек ерте 148

көктемде үш-төрт мың тоқты сатып алады да, сайын дала төсімен жайып отырып, Ауғанстанға апарып сатады екен. Сол қаржыға Үндістаннан халық тұрмысына қажетті тауарлар (шəй, киім-кешек, т.б.) алып елге қайтады екен. Сондай-ақ, Əлібек атбегілікпен де айналысқан. Сəйгүлік жаратып, серілік құрған. Бірде қырғыздың атақты байы бүкіл Орта Азияға жар салып, ас береді. Сол аста бəйге жариялайды. Жер-жерден келген шабандоздар сəйгүліктерін бəйгеге қосады. Бас бəйгеге қанша салым тігілгенін, əрине, сөзбен айтып жеткізу қиын. Аламан бəйгеде Əлібектің сəйгүліктері топты жарып, оза шауып келеді де, бірінші, екінші жүлдені иемденеді. Əлібектің арғымақтарына көңілі қатты кеткен қырғыздардың манабы жата- жармасып, «бір қыздың қалың малы болсын» деп, Айша атты қызын берген екен. Ол кісінің төрт əйелі болыпты. Екеуі қазақ, қырғыз, соңғысы өзбек қызы екен. Оның да өзіндік тарихы бар. Əлекең Ауғанстанға барған сайын бір кісінің үйіне түсіп жүреді. Жоқшылықтың зардабын шеккен өзбек ақсақалы Əлекең келген сайын бір жасап, тойынып тамақ жеп, мойнындағы қарызынан құтылып, айран-асыр қуанышқа кенеліп қалады екен. Өзі сері, қолы ашық Əлібек үй иесіне Кабулға қайта келгенге дейін жететін қаражат беріп кетеді. Сонда шал: –Шырағым, Əлібек. Сен бізге Алла жасамаған жақсылықты үйіп-төктің. Жасым болса келіп те қалды. Сені енді көремін бе, жоқ па. Ол бір Аллаға аян. О дүниеде мойныма қарыз болмасын, қызымды ал, - деп немересі Айсананың қолынан ұстатады. –Жоқ, ақсақал, жасым елуге жақындап қалды. Жасаған жақсылығым Алладан қайтар, қарыз емессіз, - деген Əлібектің сөзіне құлақ аспай, қызының қолынан ұстатып, бата берген екен. Қазіргі таңда Əлібектің төрт əйелінен туған ұрпақ бір қауым ел. Ұрпақтары Қалдарбек би, Мамай ақын жайлы ел аузында айтылып жүрген аңыз-əңгіме көп. Кезінде «Ұлы Жібек жолымен» Ауғанстан мен Үндістанға сапар шегіп, ел қамын ойлаған азамат жайлы осындай əңгімелер бар. ТӨРЕБАЙҰЛЫ ЖАНЫСБЕК «Қара тəуіп» Төребайұлы Жанысбек – (1837-1914 ж.) «Көксарай» елді мекенінде, Мұрынқарақ тауының етегіндегі Жалаулыда туған. Өзбекстанның Қаршы қаласында діни медресені бітірген. Тəуіпшілікпен айналысқан. Науқас адамдарға дұға оқып, зікір салған. Емдік шөптер жинап, дəрі жасаған. Емі шипа, білімдар кісі болған. Қазақстанның оңтүстік өңіріне есімі кеңінен тараған. Жанысбек Төребайұлының сонымен қатар, қобыз тартып, күй шерткен өнері де болған. Жанысбек тəуіп пен Боранкүл əже жеті ұл, екі қыз тəрбиелеп өсірген. Үлкен үш ұлы сонау ашаршылық кезінде, 1928 жылы Тəжікстан арқылы Ауғаныстанға өтіп кетеді. Олардың жат елдегі өмірі жайлы деректер жоқ. Ал, емші атаның жетінші ұлы Кенжеғұлдан Нұрділлə, Нұрмахан, Оразхан жəне Əсетіллə атты төрт ұл мен үш қыз тараған. 149

Жанысбек Төребайұлы Мұрынқарақта, Жалаулы мекенінде жерленген. Ол кісі белгісіз жағдайларда, жалғыз қайтыс болды деген дерек те бар. Бұл туралы өзінің жақын туысқаны, ақын Ергөбек Құттыбайұлының мына өлең жолдарынан байқауға болады. Алысқа кетті атағың, Кеудеңе түскен сақалың. Құран оқып, күңіренген, Құлақтан кетпес мақамың. Жалаулының түбінде, Жалғыз қалды Жанысбек. Көтеріп тауға жерледім, Құлшығашқа намыс деп. Жанысбек Төребайұлы Мұрынқарақта, Алатау батырдың қасына жерленген. Ұрпақтары күмбез тұрғызып, жыл сайын құран бағыштап тұрады. ƏДІЛБЕК БИ Мамбетбайұлы Əділбек би 1849 жылы дүниеге келген. Өз ортасында 34 жасында билік жүргізген. Сөзге шешен, қара қылды қақ жарған би ақындарды жанына жинап, тəрбиелеген екен. Алайда 1929-1931 жылдары Совет өкіметі оны «би» деп қудалап қоймаған соң Өзбекстанға көшеді. Кейін оның аты əділдігімен елге танылған соң ақтап, Қазақстанға қайтуға рұқсат береді. Сөйтіп елге қайтып келе жатқан жолда Шанақ деген жерде қайтыс болады. Бұл шамамен 1933 жылдар болса керек. Ергөбек ақын «Бес ғасыр жырлайды» деген кітапта Əділбек би туралы (2 том, 330-бет) жақсы естелік қалдырады. Бізге жеткен шежіренің бірі сол: – Əділбек би айтысқа баратын кезде шəкірті Ергөбекке шапанын, бас киімін кигізіп жібереді екен. Содан Ергөбек ешкімнен жеңілмепті. ОМАР БИ Омар би Жаңбырұлы – (1865-1938 ж.) Оңтүстік Қазақстан облысының Арыс ауданында туған. Мұсылманша білім алып, орысша, татарша, арабша сауатты болған. Қазақ жəне Шығыс халықтарының ауыз əдебиетін, фольклорын жетік білетін. Туған жұрттың касірет-мұңын, ой-арманын жақсы түсінген. Ақындық өнерімен ел ішінде кеңінен танылған. Рулық талас-тартысқа, əйел теңдігіне, жер дауы-жесір дауы мəселелеріне кеңінен араласып, əділ шешіп отырған. Омар бидің өнерге деген құштарлығы ерекше еді. Ол домбырада шебер ойнаған. Əсіресе, «Аққу зары», «Кер толғау», «Елім-ай, халқым-ай» күйлерін жақсы орындаған. Омар би сөзге шешен, аузы дуалы, айтар ойын зерделеп, түсіндіре, сендіре білетін, ықпалды адам болған. Қазақтың көне қисса-дастандарын, аңыз əңгіме, шежірелерін, жырларды жатқа айтқан. Сөз мəнеріне мəн беріп, нақышына келтіре сөйлеген. Ауылдастарынан да осы қасиетті талап етіп отырған. Омар биді жұрт момын болған деп еске алады. Бірақ ол кісінің қылмыстық істерді, əділетсіздік оқиғаларды көргенде шыдай алмайтын қасиеттерін де ауыл 150