Ақмырза әулеті (Құлшығаш) — 151–155-беттер

тұрғындары жақсы білетін. Шежіреге бай, қара қылды қақ жаратын əділдігімен ел басқарып, жол сілтеп, ақсақалдық ақылын айтып отырған. Ақты ақ, қараны қара деп əділдікпен, тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйінін кесіп айтатындығы үшін Омар биді жүгірген кішкентай баладан енкейген қартқа дейін құрметтеген. Ол туралы көне көз қариялар əлі күнге дейін айтып отырады. Бір өкініштісі, Омар бидің бүкіл шығармашылық қолжазбасының қолды болып кеткендігі. Егер əлдекімдердің мұрағаттарында сақталып қалған болса, туыстары қайтарып беруін сұрайды. Халқымызда «Аталы сөзге арсыз ғана тоқтамайды», «Тау мен тасты жел бұзар, адамдарды сөз бұзар», «Басқа пəле тілден» деген тамаша дана сөз бар. Осы орайда мына оқиғаны айта кетурді жөн көрдік. Аумалы-төкпелі күндердің бірінде, ауылдың жігіттері Қазалыдан бір үйір жылқыны барымталап, Арыс өңіріне айдап əкеліпті. Сарайманның тоғайына жасырады. Артына ілесіп отырған екі қуғыншы «бұл кай жерге барар екен» деп еріп отырады. Келген ауылдың үлкені, биі кім деп іздеп Омар бидің үйіне барады. Қуғыншылар болған жағдайдың бəрін айтады. Осы ұрлықты Омар би əділ шешіп, екі-ақ адам екен демей жылқыларын қайтарып бергізеді. Омар би Жаңбырұлы өз заманының озық ойлы, көкірегі ашық, елдің қамын, ағайын-туыстың бірлігін ойлаған кісі. Ол Арыс ауданы, қазіргі Б.С. Оңтаев елді мекенінде жерленген. МАҚҰЛБЕК БОЛЫС Мұңсыздардың ішінен Мақұлбек деген болыс шыққан. Ол Мұңсыз анамыздың үлкен ұлы Əбдірастың Мінəсіл деген баласынан туған Омардың баласы. Арыста, Бадамда тұрған. Жастайынан Арыс стансасында қара жұмыстар істеп жүріп, орыстармен араласады. Тіл үйренеді. Оның болыс болуына осы орыс тілін жақсы білетіндігінің пайдасы тиеді. Бірде Көксарайға генерал-губернатор келеді. Аудармашының реті келмей, губернатор халыққа сөзін дұрыс жеткізе алмай əбіржиді. Сонда Мақұлбек есімді жас жігіт ортаға шығып, губернатордың сөзін қазақшаға аударып береді. Сонымен бірге қазақтардың талап-тілектерін таза орыс тілмен жеткізеді. Бұған риза болған генерал-губернатор жиынның соңында Мақұлбекті Көксарайға болыс сайлап кетеді. Мақұлбек алғыр, зерек кісі болған. Жер дауы, жесір дауы сияқты мəселелерді оңтайлы шешіп отырған. Оқап қожа Ахметов, Əбілдаұлы Төрегелді сияқты ел ағалары, ақылгөйлердің қасында жүрген. Мақұлбектің бұрынғы болыстарға қарағанда ерекшелігі халықты отырықшылыққа үгіттеген. Ауыл ішінде ағаш егіп, елді мекендерді жасыл желекке айналдырған. Мақұлбектің бұл саладағы басты жəрдемшісі Əбілдаұлы Зұлпыхар деген азамат болған. Кəзір «Көксарайдағы» М. Əуезов атындағы орта мектептің жанында үлкен бау бар. Оны ел «Мақұлбектің бауы» дейді. Жақсының аты өлмейді, ақынның хаты өлмейді деген осы. Аталарының ісін жалғастырар ұл табылып жатса кəнекей... Оқаптың баласы Абдулла қəзір сол мектептің директоры. Əлгі бауды мектеп қамқорлығына алып, 151

оқушыларды бағбандыққа тəрбиелеуде. Ал, Мақұлбектің тікелей тапсырмасымен сол бауды отырғызу, көгерту жұмыстарының басы-қасында болған Зұлпыхардың Жетісай қаласында тұрған, Сейітжаппар марқұм ата-бабалар жеріне келіп, өз қаржысына «Көксарай» мешітін салғызады. Мақұлбек болыс төрт ағайынды болған. Бір ағасы мен екі інісінен ұрпақ жоқ. Ал, өзінің Шəрбек, Шəріпбек деген екі ұлы, Үрзахан, Үрзада деген екі қызы болды. Шəрбектің Рахым, Жаңбырбай, Кендебай, Кенжебай деген ұлдары бар. Мақұлбек бір жиыннан келгенде əйелі алдынан шығады. Сонда абысындары əйеліне білдірмей, шашына қызыл-жасыл ленталар байлап қойған екен. Оны байқамаған əйелі долының əйеліне ұқсап, үлде мен бүлдеге оранып дегендей, күйеуінің алдынан жайраңдап шығыпты. Сонда Мақұлбек болыс: -Қап, əттеген-ай, жар таңдаудан жаңылысыппын ғой. Ұрпағым айнитын болды. Бар қасиетім қыздарма кететін болды-ау,- деген екен. Кейбір адамдардың аузы дуалы келеді. Айтқаны қабыл болып, періштелер «Əумин!» дей салады. Кім білсін, солай болды ма... Əкесінің кісілік қасиеті Үрзахан атты қызына біткен. Үрзахан жандардың Əбіш деген азаматына тұрмысқа шыққан. Ашаршылық жылдары олар Өзбекстанның Заамин өлкесіне қарай ауып кеткен. Колхоздың қойын баққан. Бірнеше орден, медальдарды иеленіп, Өзбек ССР Жоғарғы Кеңесіне депутат болған. Сол Үрзаханның Əлмаханынан кəзіргі Ислам Əбішев деген Оңтүстік, тіпті республикамызға белгілі азамат, мемлекет қайраткері туылған. Үрзахан- Исламның əжесі. Омарұлы Мақұлбек 1923 жылы 30 жасында көз тиіп, өмірден озады. Ол патшалық Ресей тұсында да, жаңадан құрылған Кеңес өкіметі кезінде де болыс болған. Сəрсенбек Ысқақов САҚЫРБЕК ҰСТА Сақырбек қол өнер шебері.Темірден түйін түйген, ағаштан өрнек ойған ұста. Туып өскен жерлері Мұрынқарақ, Көксарай, Жанкел өңірі.Патшалық Ресейдің қазақ даласына Турксиб темір жолын салып, бекеттер соғып, жергілікті халықты жұмысқа тартып жатқан кезі. Сақырбек ағайындарымен Арыс өзенінің жағасына орналасады.Оның қол өнер шебері екенін естіген ауыл молдасы іздеп келіп, құран кітабының мұқабасының əбден ескіргенін, парақтарының жыртыла бастағанын айтып, қалпына келтіріп беруін сұрайды. Шынында да бұл құран кітап ерте заманда шыққан тарихи, баға жетпес құнды, əулиелер ұстаған зат еді. Сақырбек дереу іске кіріседі.Жас төлдердің терісін илеп, талқыға салып, ағашқа кере кептіреді. Əртүрлі шөптердің тұнбаларынан бояу жасап, кітапты безендіріп, егесіне тапсырады. Оны көрген молда Сақырбектің шеберлігіне тəнті болады. Міне, осы оқиғадан соң, ауылдағы белгісіз жүрген қол өнер шеберінің жұмысы жайлы əңгіме тарайды. Оны естіген адамдар бірі ескі кітаптарын, бағалы əшекейлерін, құнды заттарын алып, Сақырбектің үйіне ағылады. Ұста 152

шеберханасын кеңейтіп, шəкірт тəрбиелеп, жұмысын дөңгелете береді. Қол өнер шеберіне əсіресе, ескі кітаптарды түптеу, жыртылған парақтарын желімдеу, безендіру, жібек жіппен тігу сияқты жұмыстары ұнайтын. Сол кітаптарды салатын қалта, дорбалар тігіп, сақтайтын кебежелер жасап беретін. Жұмысына керекті заттарды Ташкенттен алғызып отырған. Сақырбек істеген жұмысына нақты ақша сұрамаған. Адамдар өз шамалары келгенше жұмыс-ақысын берген. Тіпті, ұстаның шеберлігіне тəнті болған ауқатты адамдар ірі-қара мал да беріп кететін. Тапсырыс берушілер тек ауыл-аймақтан ғана емес, Шымкент, Түркістан қалаларынан да келіп отырған. Бірде Ташкент шаһарынан атақты ғалым арнайы жолығып, оншақты құнды кітабын түптетеді. Кеңес үкіметі орнағанда Сақырбек ұста егде тартса да, өз кəсібін жалғастыра берді. Ел құрметіне бөленген қол өнер шебері 1928 не 1930 жылы дүниеден өтеді. Ұстаның жасаған кейбір əшекей бұйымдары мен шаруашылық құралдары, түптеген кітаптары əлі күнге дейін сақталып қалған деседі. Айдағараұлы Жарқынбек – 1880-1895 жылдары Құлшығаштардың биі, старшыны болған. Нұрбет би - 1865-1875 жылдары балуандығымен, əділ би ретінде атағы шыққан. Қайып батыр – (1841-1914 ж.) Құлшығаштын Өтеулі атасының ішіндегі Мамажарынан. Мырзашөлдің Бөрітескен Боти деген жерінде дүниеге келген. Қайып жастайынан өте өжет, алып денеле, қара күштің иесі екен. Оның өмір сүрген дəуірінде Ресейдің отарлау саясатының күшейіп, Қазақ даласында рулар арасына жік салып, болыстық сайлау арқылы руға бөліп, араздық орнатып отырған кез-тін. Екі рет Сахалинге жер аударылған. Ол жақтан қашып келеді. Қайып жас кезінде барымташылықпен көп айналысады. Заманы солай болды ма, оны би- болыстар өздерінің əрекеттеріне пайдаланады. Сол кездегі ел арасындағы саяси жəне ру аралық мал дауларына қатысып, тентектігімен, бірбеткей батырлық менезімен де аты шығады. Жас кезінде Жорытпастың Жалқы батырынан бата алады. Сөйтіп, мініп барған атын тастап, жаяу қайтқан екен. Дүниеден өтерінде өзін Құлып сары əулиегі қоюды аманаттайды. Батыр сол қорымда жерленген. Өкінішке орай, Қайып батырдан ұрпақ қалмаған. Сыр бойында «Қайыптың тоғайы» деген жер бар. Жанықұлұлы Тоқсаба - (1894-1980) – кеңес өкіметі құрылған кезде ұжымдастыру жұмыстарына басшылық еткен. «Халық жауы» деген жаламен түрмеге қамалып, кейіннен ақталған. Зəуірбек молданың шəкірті. Ол кісі қайтыс болған соң Тоқсаба төрт ауданның (Мақтаарал, Жетісай, Киров, Шардара) молдасы болған. Мамытұлы Зəуірбек молда - 1880-1976 жылдары өмір сүрген. Бұқарадағы жоғары діни оқу орнын бітірген, үлкен ғұлама молда болған кісі. Нұрбет бидің немересі. 153

Тіленұлы Шыныбек болыс – 1850-1931 ж. Арыс өңірінде туған. Байсынұлы Ақжан батыр. Қарауыл Досай. Орманбет би, Оспан датқа, Меңлібайұлы Анықбай батыр. Байсал батыр. Ұлыс басы Ешенбай би. Абақ батыр. Ешенбай би. Жүнісбеков Күдербек. Багов Төреқұл. т.т. (Бұл тұлғалар туралы деректер аз. Алдағы уақытта іздестіретін боламыз.) Алдабергенұлы Парменқұл – (1898-1963 ж.) Қазақ халқын ғасырлар бойы иеленген жерінен, малынан айырып, елді ашаршылыққа жеткізген орыс отаршылығының озбырлығына қарсы тұра білген батыр. * * * ПАРМЕНҚҰЛ ҚАРАҚШЫ Таубай анадай жерден атынан түсті де жүгіріп Парменқұлдың алдына келіп, басы жерге жеткенше иіліп сəлем берді. –Тыныштық па?- деді Парменқұл, қолын ұсынып жатып. Ұсынған қолды ықыласпен алып: –Тыныштық, батыр-екесі, тыныштық!- деді. Хал- ахуал сұрасқаннан кейін Таубай: –Батыр-еке, Сізді... ақсақалдар осы сенбіде соғып кетсінші деп өтініш жасап жатыр еді. Соны жеткізгелі келдім,- деді. –Жəй ма? –Жəй... мен кішкентай адаммын, Батыр-екесі. Барған соң шаруаларын өз 154

ауыздарынан естисіз ғой. –Жарайды,- деді де осымен əңгіме бітті дегендей, Ұлбосынға қарай аяндай басты. Белінде қанжары салаңдаған, иығына қазақша оюлы шапанын жамылып, алшаңдай басып бара жатқан Парменқұлдың батыр тұлғасына қызыға қарады. Ар жақтан бөтелке көздеп атып жатқан Ұлбосынның мылтығы «тарс» ете қалды. «Ойпырым-ай, қарақшының қатыны да өзіне лайық» деп атына қарғып мініп, ауылға қарай шоқырақтата жөнелді. Парменқұл Кеңес өкіметін о бастан мақұлдамады. Оның идеясында, мақсатында шаруасы болған жоқ. Парменқұлға ұнамағаны кешегі жаман жалшылардың бүгін белсенді болып, кісіге жөн сілтей бастағаны. Парменқұл да дəулеттілерге жатпайды. Бірақ əйтеуір, бір қарынның қамы үшін ешкімге жалынып жалбақтаған да емес. Қатын-балашағасын құс атып, аң атып дегендей, бір нəрсе етіп асырайды. Қызылдардың колхозына да қосылған жоқ. Еркіндіктен айрылғысы келмейді. Жалғыз бума жүгі мен қатын-баласын алды да, құмның ішіне сіңіп кетті. Соғыстың тұсында да елмен тиіп-қашып хабарласып тұрды. Жігіттерді жаппай əскерге алып жатқанын да естіді. Бірақ, соғыс сонау батыста, немістер мен орыстар соғысып жатқан. Менің не басымның піскені бар деді де өзімен өзі боп жүре берді. Байдалы қарақшы орыс үшін соғыспаймын деп құмның ішінде топ жинап жүр дегенді естіді. Бірақ оларға қосылау деген ой қаперіне де кірмеді. Оның тобына қосылып, өкіметке қарсы оқ атқысы келмеді. «Мен тимесем, сен тиме, бадыраң көз» демекші, өзімен өзі жүргенді қалады. Қатын-баласын қарагеріне мінгізіп алып, бүгін ана тоғайды, ертең ана тоғайды паналады. Үйірінен бөлінген бөрінің күйіндей күй кешті. Дегенмен, оқ-дəрі таусылғанда колхоздың қойынан оншақты қойды айдап кетіп, Жызақтың базарында оқ-дəріге, киім-кешекке айырбастап келгені бар. Енді қайтсын, бала-шағаларын аштан қыра ма? Астындағы аты шаршағанда бастықтардың жараулы атына айырбастап, мініп кеткен жағдайлары да болды. Ауылдан шықпайтын бастыққа жараулы ат неге керек. Жараулы ат аш қасқырдай құм ішінде жортып жүрген мына маған керек деп түйді. Осыдан кейін Парменқұл қарақшы атанды. Бір-екі рет милициялар ізіне де түсті. Бірақ ұшарын жел, қонарын сай білетін Парменқұлды қайдан ұстасын... Дегенмен, сақтықты күшейтпесе болмайды. Парменқұл əлдеқандай жағдай болады деп тоқалы Ұлбосынға да мылтық атуды үйретіп жатқаны сол еді. Құдықтың басындағылар Парменқұлды мал сойып, үлкен қонақ ретінде күтіп алды. Жəй халық Парменқұлдан қорықпайды, Парменқұлдың да жəй халықта шаруасы жоқ, керісінше оларды қорғай жүреді. Оның жыны бастықтарда, халықтың үстінен алдап күн көріп жүргендер деп түсінеді. Істейтінін соларға істейді. Тал түсте, жұрттың көзінше атынан түсіріп, аттарын ауыстырып мініп кететіні де сол бастықтар. Сонан кейін де Парменқұлдан деккі жеген əлгі бастықтар оның соңына түсетін. Онда да ашық кетпейді, Парменқұлдан қорқады. НКВД- ға астыртын, сыбырлап жеткізеді. Ал халық Парменқұлға риза... Оның баяғының батырларындай тұлғасына, оның үстіндегі қазақы сəнді киіміне, беліндегі қанжары мен қылышына қызыға 155