Ақмырза әулеті (Құлшығаш) — 156–160-беттер

қарайды. Қойшылар... қойшылар кейде Парменқұл қызылсырадым десе, бірер сойыс малдарын өздері-ақ апарып беретін. Құдық басындағы жиынға бес-алты ауылдан оншақты қария жиналыпты. Тамақ желініп, кезең қымызға келгенде əңгімені Бөрібек қария бастады. –Шырағым, Парменқұл! Қатық сұрай келсең, тостағыңды жасырма деген. Өзіңді əдейілеп шақырғандағы шаруамызды айта отырайық. Өзің білесің, соғыстан титықтаған ел əлі есін жия қойған жоқ. Өкімет те қол ұшын соза қояр емес. Анда- санда Жызақтың базарына мал айдап, ішіп- жем, киім-кешек дегендей қажетімізді шығарып тұрушы едік. Осы биыл Халықұл деген бір тəжік қарақшы пайда болыпты. Соңғы екі жолы да алдымыздағы малымызды сыпырып алып, өзімізді жаяу қайтарды. Осының бір амалын тапшы, айналайын... Ия, Парменқұлдың Халықұлды естігені бар. Бірақ бетпе-бет кездескен емес. Оның атының шыға бастағанына екі жылдай ғана болды. Таудың тəжігі. Аңдитыны Жызақтың тауындағы Қылөткел. Ол жердің өзі қарақшыға өте қолайлы. Əсіресе, жауын- шашыны мол күз, көктем айларында қыл көпір сияқты жалғыз аяқ соқпақ қалады. Айналаның бəрі батпақ. Аждаһаның аузына қойып кететін қоян секілді таудың аңғарында күтіп отырған аждаһаның аузына өзің барып түсесің. Отырған қариялар Парменқұлға «қаласаң, жаныңа жігіттерден қосып берейік» деді. Бірақ Парменқұл: «Ұлбосын бар ғой жанымда, жігіттерді не қыламын» деген. Ия, ол əккі қарақшыны əскермен ала алмайсың. Алыстан қараң көрінісімен таудың қуыс-қуысына кіріп кетеді. Оның аңдитыны қазақтың момын саудагерлері, алдындағы малын тартып алады да, өздерін сандалтып жіберіп, түк көрмегендей отыра береді. Парменқұл жаз бойына аңдып, Халықұлды қолға түсіре алмады. Мал айдаған қазақтармен бірге қатардағы малшының бірі болып та өткелден өтіп көрді. Жалғыз да жүріп көрді. Кезікпеді. Халықұлдың соңына аңдушы түскенін сезіп қойғаны анық болды. Енді кəйтпек керек. Қолы майлы күндердің бірінде Жызақтың асханасында өзінің ежелгі ашыналарының бірі Хайдарға ұшырасты. Хайдар – өзбек жігіті, палуандығы бар, анда-санда барымтаға да шығып тұрады. Қарақалпаққа жылқы қууға барғанда табысқан. Анау айтқандай тығыз араласа қоймағанымен кездесе қалса бірге отырып, шəй-пəй ішетіні бар. Екеуі асханада ұзақ отырды. Жызақтың атақты самсасымен екі шөлмектің басын қақты. Сосын жайлап Хайдардың тамырын басып көрді. –Хайдаржан, - деді. - Осы Қылөткелде біреу пайда болыпты дейді. Біздің ағайындардың малын тартып алатын көрінеді. Соңғысында менің де он қойым кетті. Сенің оған қатысың жоқ па? Парменқұл ойланып қалған Хайдардың тілін шығарайын деп соңғы сөзді əдейі қосып айтты. Халықұлға да сол сөз қатты əсер етті. –Парман-ака, о не дегеніңіз. Мен ондай обал іске бармаймын. Барымтаға баратыным рас. Қатар жатқан ағайындар арасында ондай іс жарамайды. Бұл ұсақтың ісі. Сіздің айтқан əңгімені мен де естігенмін. Кім екенін жобалайтын да сияқтымын. –Кім ол?- деді де Парменқұл шайханашы тəжікке тағы бір арақ əкел деді. 156

Хайдар мохоркасын құшырлана ұзағынан сорды да: –Ол Халықұлдың ісі ғой. Осында бір тəжік бар. Жай ұры. Ауыл арасында мал ұрлап, қамалып та келген. Соны сол өткелді аңдитын бопты деп естігенмін, жанында екі- үш жігіті бар. –Мен сол Халықұлыңды аңдып, үш ай болды, ұстай алмай жүрмін. –Білмедім, енді, оның мекен-жайын. Бірақ сұрастырып көрсе болады. –Онда сұрастырсаң сұрастыр... Екеуі бір аптадан кейін дəл сол жерде қайта кездеспекке уағдаласты. Бір аптадан кейін шайханада отырған Парменқұл келе жатқан Хайдардың реңіне қарап-ақ жақсы хабар ала келгенін аңғарды. –Халықұл бір айдан кейін Сыраш қыстағында əкесінің жылын береді, - деді. «Ия, құдай, өзің қолдай гөр» - деді ішінен Парменқұл. Сыраш қыстағы таудың етегінде, отыз-қырық үйдей ауыл. Қыс түсіп қалған. Ұлбосын екеуі екі атқа қонып, сол ауылды бетке алды. Жолда асқа бара жатқан бір топ аттылы-есекті өзбек тақылеттес тəжіктерге қосылып, əңгіме дүкен құрып келе берді. Жанында əйелі болған соң ба, бұл неғылған қазақ деп олар ойламады. Ауылдағы жігіттер де көп ішіндегі бір қазаққа көңіл бөлген жоқ. Бұлар жайғасқан кепе үйге Халықұл тамақ ішіп отырғанда келді. Іштегілерден жағдай сұрасқан соң, іргеде елеусіздеу отырған дəу қараның оң жағына сығылысып жайғасты. Отыруын отырса да, бұл кім еді деп, көзінің қиығын тастап еді. О сұмдық! Маңдайынан суық тер бұрқ ете қалды. Парменқұлды тани кетті. Тұрайын деп еді, Парменқұл тыныш отыр дегендей ишара жасап, оның сол тізесін алпамсадай қолымен басып қойды. Халықұл Парменқұлды біледі. Қарусыз жүрмейді. Əбден мысы басылып, дел-сал күйге түсті. Тамағын асықпай жеп алған Парменқұл өз батасын өзі жасады да Халықұлға «сыртқа шықтық» деді. Амалы таусылған Халықұл басы салбырып, Парменқұлдың алдына түсті де жүре берді. Алдарында Ұлбосын ертерек шыққан... Ұлбосын батырдың атын көлденеңдете бергені сол еді көзді ашып-жұмғандай жылдамдықпен атқа қонған Парменқұл əп-сəтте делқұл болып қалған Халықұлды алдына өңгеріп те алды. Əуелі не болғанын түсінбей қалған үш-төрт тəжік жігіттері, естерін жинап, Халықұлды босатуға ұмтылып еді, мылтықтың даусы гүрс ете қалғанда əлгілердің дəл табандарының астындағы қар бұрқ ете қалды. Бұл Ұлбосын. –Аналарыңа түсіндіріп айт. Тынышталсын. Соңымызға түсетін болса, онда сені бауыздаймын да тастаймын. Аман қалғың келсе,- деді де қанжарын Халықұлдың алқымына таяды. Халықұл үдеріп тұрған тəжіктерге бірнəрсе деп айғайлап еді, олар үнсіз басылып қалды. Былай шығып, Халықұлдың аяқ-қолын мықтап байлап, елсізбен төтеге сап ауылға жетті. Қарақшыны байлап əкепті деген хабар жетісімен құдық-құдықтан келген адамдар əб-сəтте жиылып қалды. Гу-гу. Қарақшыны қалай жазалау керек. –Малымызды қайтарып берсін! –Қайдан қайтарады. Сендердің малдарыңа кеше əкесіне ас берді. 157

–Онда аяғына кісен салып, қой бақтырайық, құл болсын. –Ой, оны асырап, басымызды қатырғанша, өлтіре салайық. Əңгіме осылай өрби берді. Əлден уақытта Парменқұл: –Қарақшыны ұстап келген мен ғой, жазасын да өзім берейін,- деді. Қариялар не десін, мақұл десті. Парменқұл Халықұлды ортаға отырғызып қойды да: –Керсенменен қар əкеліңдер, - деді. Жігіттер сырттағы қардан нығыздап бір керсен қар əкелді. –Мына қардан 40 рет асатам, əр асаған сайын бір кесе ыстық шай ішесің. Сосын кете бер! - деді Парменқұл. Отырғандар аңырылып қалды. Батырдың мұнысы несі. Наразылықтарын білдіріп, кейбірі бастарын да шайқап жатыр. –Құп болады, Парман-ака? - деді Халықұл,- сонсын жібересің бе? –Иə, жіберемін. Парменқұл қарақшының аузына нығыздалған бір түйір қарды салып жіберді де, артынан бір кесе ыстық шай ішкізді. Осылайша қырық рет қайталанды. Суық пен ыстықты араластырып ішу қарақшыға оңай болған жоқ. Бірақ ол да тегін адам емес қой. Ішті. Өлгеннен гөрі, əрине ... ыстық шай ішкен жақсы. Парменқұл Халықұлды босатып жіберді. Содан кейін Халықұлдың аты естілген жоқ. Қазақтар бес-алты жыл болды, малдарын Жызақ, Самарқан жаққа еркін айдап, қант-шəй қылып жүр. Кейін Хайдардан естіді ғой. Азуы алты қарыс Халықұл қарақшының баяғы оқиғадан екі ай өтпей аузында бір тіс қалмаған. Енді асқазан да жарамайды. Күнін күтіп жүрген көрінеді. Серсенбек ЫСҚАҚОВ ЖӨРГЕК ҚҰЛШЫҒАШТАР Жөргек Құлшығаштардың азан шақырып қойған аты Тұрсынбай Сапан Əмір. Олар Жортпастан тарайды. Бозша Көмештің ұрпағы. Жаугершілік замандарда ойрат-қалмақтар Көктің ұлының аулына шабуыл жасайды. Жортпас атасындағы Медет батырдың ауылы еді. Ағайындар ес жиып үлгермей қалады. Жауға тойтарыс бере жүріп, бесікте шырылдап жатқан баланың дауысын есітеді. Медет батыр бесітегі баланы көтеріп ала бергенде жаудың найзасы оның көзіне қадалады. Найзаны суырып алып, ұрысты жалғастыра береді. Нəресте Жөргек осылай аман қалады. Осы оқиғадан соң, азан шақырып қойған есімі ұмытылып, Жөргек аталып кетеді. Медет батыр нəрестені өз қолына алып, тəрбиелеп, діни білім береді. Жөргек білімдар болып өседі. Оны ақ орамал – бата ұстар деп атаған. Оның ұрпақтары Бұхара, Самарқан шаһарларында білім алға. Олар жайлы «Сартқа ұқсамайсың, мəртке ұқсайсыңдар» деген сөз қалған. Жөргектер көбінесе момын, сыпайы, көп сөйлемейтін, діни ілімді болған.. Кенже Биғонұлының шежіресінде Жорытпастың Бақтиярының Алыбынан тарайтын жерлері де бар. Жөргектердің ұлдарының көбісі қожадан қыз алған. 158

ҮШІНШІ БӨЛІМ Ұрпағына үлгі болған есімдер КЕҢЕС ОДАҒЫНЫҢ БАТЫРЛАРЫ Молдабаев Ережепбай - 1925 жылы Оңтүстік Қазақстан облысындағы Қатынкөпір селосында туылған. Ұжымшарда мұрап болып еңбек етіп жүрген ол 1942 жылы он сегіз жасында өз еркімен майданға аттанады. 389-Бердичев атқыштар дивизиясы құрамында ұрысқа қатысады. Висланы кешіп өту кезінде көрсеткен ерлігі үшін 1944 жылы 23 қыркүйекте Ережепбай Молдабаевқа қаза тапқаннан кейін Кеңес Одағының Батыры атағы беріледі. Оңтаев Бейсен Сейітұлы - 1922 жылы Оңтүстік Қазақстан облысының Арыс ауданында туылған. Ата-анасынан жастай жетім қалып, балалар үйінде тəрбиеленеді. Соғыстың алдында Шымкенттегі ауыл шаруашылығы техникумын бітіріп, Шəуілдір жəне Киров аудандарында жер суландыру ісін басқарады. Майданға 1942 жылы аттанады. Қызылтулы 69-Севск атқыштар дивизиясының 120-атқыштар полкі құрамында жаумен шайқасады. 1942 жылы 30 қазанда Б.С.Оңтаевқа Кеңес Одағының Батыры атағы беріледі. Ол сондай-ақ, Қызыл Жұлдыз орденін де иеленген. Көп жыл «Дермене» кеңшары Пушкин атындағы мектепте директор болып қызмет істеді. СОЦИАЛИСТІК ЕҢБЕК ЕРЛЕРІ Əметшаев Бұрхан - 1896 жылы туылған. Жанұясында 4 ұл, 1 қыз болған. Бұрхан Əметшаның кенже ұлы болған. Ағаларының аттары Батыр, Еген, Нияз. Соғыс жылдары тылда еңбек етті. 1945 жылдан бастап жылқы бағып 100 аналықтан 100 құлын өсірген. Өзінің жəрдемшісі Жалеев Жолқан деген жас бала болған. Ол кейін Ленин орденін алды. 1948 жылы Бұрхан Əметшаев көктем айында КСРО Жоғарғы Кеңесінің шешімімен Социалистік Еңбек Ері атағын алған. Сол кезде кішкентай ғана ауылдан төрт бірдей Социалистік Еңбек Ері шыққан, Олар: Əділбеков Жотабай, Əлібаев Бөрғазы, Əметшаев Бұрхан, Бөрғазиев Көштен. Əметшаев Бұрхан 1964 жылы ауыр науқастан қайтыс болды. Балалары қазіргі уақытта Қайнар елді мекенінде тұрады. Бұрхан есімді немересі бар. Қызы Ырсан Кентау қаласында тұрады. Көп балалы ана. Дауылбаева Болсынай -1909 жылы дүниеге келген. Жастайынан қаракөл өсіру ісіне араласып, ауыл шаруашылығының дамуына сүбелі үлес қосқан. Соғыс кезінде «Ерен еңбегі үшін» медалімен, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің «Құрмет» грамотасымен марапатталған. 1951, 1955, 1959 жылдары қатарынан үш рет Қазақстанның Жоғарғы Кеңесіне 159

депутат болып сайланып, «құрметті депутат» атағымен қалған. 1958 жылы Социалистік Еңбек Ері атағын алып, бір айдан соң Мəскеудегі ауыл шаруашылық көрмесіне Қазақстан делегациясын бастап барған (ол туралы «Казахстанская правда» газетінде «Великая дочь Казахстана...» деп жазған). 1984 жылы қайтыс болды. Шойбеков Намазбай - (1917-1996 ж.) Социалистік Еңбек Ері (1971), қой шаруашылығын өркендетуде ерекше табысқа қол жеткізген озат шопан. Ол Ұлы Отан соғысының алдында Келес өңірінде мал бағып, еңбекке араласты. 1964 жылы Жамбыл атындағы совхоз құрылғанда, шаруашылыққа бас шопан болып қабылданған Намазбай төл алуда толағай табыстарға ие болып, ет пен жүн өндірудің жылдық жəне бесжылдық жоспарларын ұдайы асыра орындап отырған. 1969 жылы «Мастер животновод 1-класса» атағына ие болды. Басқа да көптеген орден-медальдармен марапатталып, бірнеше дүркін аудандық, облыстық кеңестердің депутаты болып сайланды. 2001 жылы Қазақстан Реепубликасы Үкіметінің Қаулысымен Сарыағаш ауданындағы №132 орта мектеп Социалистік Еңбек Ері Намазбай Жүсіпұлы ІІІойбековтің есімімен аталды. Салықбаев Əуезхан - 1929 жылы 20 мамырда Арыс қаласында, қатардағы колхозшы отбасында дүниеге келді. Үш жасында əкесінен, сегіз жасында анадан жетім қалды. Жетімдіктің ашщы дəмін татқан Əуезханның ендігі өмірі нағашыларының қамқорлығында өтті.1936 жылы бастауыш мектептің алғаш табалдырығын аттады. 1944-1950 жылдар аралығында Арыс станциясында 15 жасында еңбек жолын таразышы болып бастады. Жұмыстан қол үзбей көлік институтын бітірді. 1950-1961 жылдар аралығында дөңес кезекшісі қызметін атқарды. 1954 жылы «Ерен еңбегі үшін» медалімен марапатталды. Өз ісінің шебері мен нағыз маманы ретінде 1961 жылы дөңес кезекшісі мен маневрлік кезекшілікті қоса атқарып, мемлекет қазынасына қыруар қаржы пайда келтірді. Еңбекте үлкен табыстарға жеткені, зор ұйымдастырушылық қабілеті үшін жерлестері Əуезхан Салықбаевты 1959-1962 жылдары Қазақ ССР Жоғарғы Кеңесінің депутаты етіп сайлайды. Ал, Халық шаруашылығы жүктерін тасымалдауда жеткен аса үздік жетістіктері үшін 1966 жылы тамыз айында СССР Жоғарғы Кеңесінің Жарлығымен Социалистік Еңбек Ері атағы беріліп, Ленин ордені жəне «Орақ пен Балға» алтын медалімен марапатталды. Есімі Қазақстанның «Алтын Кітабына» жазылды. Əуезхан Салықбаев Қазақстан темір жолының өркендеуіне ерекше үлес қосқан басшы. Ол еңбек жолын қарапайым жұмысшыдан бастап, ұзақ жылдар бүкіл Орта Азия темір жолдарының қақпасы атанған Арыс станциясының, ал 1979 жылдан зейнеткерлікке шыққанға дейін Шымкент темір жол бөлімшесінің бастығы қызметін атқарды. Жүздеген шойын жол мамандарын тəрбиелеп, қамқорлығына алды. Бүгінде шəкірттері еліміздің түкпір-түкпірінде еңбек етуде. Əуезхан Салықбаевтың асыл қасиеттерінің бірі Ақмырза əулетінің басын біріктіріп, бабалар рухын қайта жаңғыртуда көптеген игі шаралардың басы- 160