Ақмырза әулеті (Құлшығаш) — 161–165-беттер

қасында болуы еді. Ұзын Ата кесенесі қалпына келтірілді. Құлшығаш бабамыз бен Жезбике, Қалампыр аналарымыздың күмбезі бой көтерді. Бұл қасиетті қорым бүгінде ағайын-туыстың бас қосып, қауышатын киелі мекеніне айналған. Əуекең 1993 жылы Меккеге барып, қажы атанды. Арыс қаласында екі жылдық медресе ашып, онда шəкірттер білім алуда. Əуезхан Салықбаев жұбайы марқұм Рəтай қажы Рахымбекқызы атына мешіт салдырды. Қазіргі таңда Социалистік Еңбек Ері, Оңтүстік Қазақстан облысы жəне Арыс қаласының құрметті азаматы Əуезхан қажы Салықбаев құрметті еңбек демалысына шыққаннан кейін де ел азаматтарына ақылшы, ағайынға қамқор, жастарға үлгі бола білді. Бақ қонған əулеттің киелі ақсақалы 2020 жылдың 22 ақпанында дүниеден өтті. Балғынбеков Əбдуəлі – 1932 жылы Арыс қаласында туылған. Еңбек жолын 1949 жылы Ташкент темір жолының «Арыс-1» стансасында бастаған. Өзін шебер маман ретінде танытқан Ə.Балғынбековке 1985 жылы Социалистік Еңбек Ері атағы беріледі. Оның есімі Қазақстан Республикасының Алтын кітабына жазылды. Жанболатов Қаныбек – 1898 жылы Оңтүстік Қазақстан облысы, Отырар ауданы, Көксарай елді мекенінде дүниеге келген. Əкесі Жанболат мал шаруашылығымен айналысқан, адамгершілігі мол жан болған. Анасы Толқын мінезді, іскер, балаларына өте талапшыл, ауыл-аймаққа беделді еді. Сондықтан Жанболаттың ұлдары шетінен өнерлі: бірі мерген, палуан, енді бірі білімді, жан- жақтан хабардар болып өсіпті. Олар тəрбиелеген бес ұлы да салт-дəстүрді берік ұстап, ағайын арасында зор құрметке бөленіпті. Қаныбек Жанболатов еселі еңбегінің нəтижесінде 1949 жылы əр жүз саулықтан 132 қозы алады. Елтірінің 85 процентін мемлекетке бірінші сортпен өткізеді. Озат шопан өткізген қаракөл елтірісі жоғары бағаланып, шетелге валютаға сатылды. Одан түскен қаржы еліміздің сыртқы қарыздарын жабуға жұмсалды. Шопан еңбегі үлкен марапатқа – Социалистік Еңбек Ері атағына лайық деп танылып, кеудесіне «Алтын жұлдыз» тағылды. * * * Ақынбеков Иса - (1896-1937ж.) Мұрынқарақ тауының Қамырлықұдық деген жерінде дүниеге келген. Қоғам қайраткері, саяси қуғын-сүргін құрбаны. 1919-1922 жылы Арыс қалалық партия ұйымының председателі болған. 1922 жылы Арыс қалалық атқару комитеті председателінің жұмысын атқарған. 1924 жылы Түркістан орталық атқару комитетінің мүшесі болып, XII шақырылымының отырысына шақырылған. 1926 жылы Большевиктердің бүкілодақтық КП-нің Торғай уездік комитетінің жауапты хатшысы, сондай-ақ БК(б)П-ның Ақтөбе комитетінің нұсқаушысы болған. 1928-1929 жылы Қостанай БК(б)П нұсқаушысы, 161

1930-1932 жылы Қарабалық ауданы комитетінің, 1932-1935 жылы Талдықорған қалалық басқару комитетінің хатшысы, 1935 жылы Қазақ институтының марксизм-ленинизм курсының тыңдаушысы болған. 1936-1937 жылы Ақтөбе химия комбинатында партия комитетінің хатшысы қызметтерін атқарған. 1937 жылы Ақтөбе уездік қалалық партия комитетінде хатшы болды. 1937 жылы 6 желтоқсанда «халық жауы» деген жаламен ұсталған. 1958 жылы 15 мамырда Ақтөбе облысы сотының шешімімен ақталған. 1967 жылы Арыс қалалық депутаттар кеңесінің №40\15 қаулысымен Арыс қаласына сіңірген еңбегі үшін қаладағы бір көшеге есімі берілді. Ұрпақтары Аққұм ауылында тұрады. Сұлтанбеков Əділ - 1900 жылы Арыс өзенінің теріскей бетіндегі қазіргі «Қараспан» совхозында дүниеге келген. Өзбек АССР орыс тілді жоғарғы сот төрағасы лауазымында қызмет атқарған. Ташкент қаласын қазаққа қайтару мақсатында тынымсыз еңбек еткен. Осы əрекеті үшін бірнеше рет қудалауға ұшырап, 1937 жылы Мақтаарал ауданында тұтқындалған. Оралов Исақ – 1912 жылы туған. Арыс аудандық əскери комиссариатынан майданға аттанған. Ұлы Отан соғысына 94-ші жеке ат-артиллериялық батальонында 1942 жылдың 31 қаңтарында кіріседі. Ол 1943 жылдың 1 қыркүйегі мен 4 қазаны аралығында Украина майданында болған шайқастарда аса батылдық танытып, өзінің жеке қайсар ерлігімен, жанкештік батырлығымен көзге түседі. Ал, осы жылдың 22 қарашасында Житомир облысы, Каменный Брод ауылы маңында батальон тікелей отқа оранды. Кескілескен шайқаста неміс басқыншылары қарудың барлық түрінен шабуылға ұмтылады. Танкілердің гүрілі, зеңбіректердің тоқтамай снаряд жаудыруы майдан шебінің астан-кестеңін шығарады. Осы шайқаста Исақ Оралұлы асқан батылдық, Совет жауыгеріне тəн қайсарлық көрсетеді. Ол басшылық жасаған зеңбірек бөлімшесі жау танкілерінің үш шабуылына тойтарыс береді. Анталаған жау қайта- қайта соғысқа кірісіп, алдынғы шепті бұзуға ұмтылады. Бірақ қайсар қазақ жігіті олардың жолын кескестеп, тас талқанын шығарады. Неміс басқыншылары көп шығынға ұшырап, шегінуге мəжбүр болады. Бұл текетіресте И.Ораловтың бөлімшесі асқан ерлік көрсетеді. Осы қан майданда болған ұрыста Исақ Оралов ерлікпен қаза табады. Бұл дерек көздері РФ Қорғаныс министрлігінің орталық мұражайынан алынды. 1943 жылдың 15 желтоксанында, майдандағы командалық ұрыс міндеттерін үлгілі орындағаны жəне неміс басқыншыларына қарсы күресте көрсеткен ерлігі үшін И.Оралов «Қызыл жұлдыз» орденімен марапатталады. Бұл орден ең жоғары награда болып есептелінеді. Ал, бұған дейінгі ерліктері үшін, 1943 жылдың 7 қазанында «Əскери ерлігі үшін» - медалімен марапатталған болатын. Исақ Ораловтың нақты жерленген жері белгісіз. Бізге жеткен дерек көздерінде шамамен Польшада. Əке арында Амангелді Исақұлы 1942 жылы, сəуір айында, төрт айдан соң дүниеге келеді. Амангелді əке жолын қуып, теміржолшы 162

болады. Талмай-табжылмай іздестірудің арқасында, 2018 жылдың 7 мамырында РФ Қорғаныс министрлігінің орталық мұражайынан, Исақ Ораловтың ерлікпен қайтыс болғаны жайлы құжат табылады. Жанаев Сарыбай Мұхамеджанұлы - 1905 жылы Оңтүстік Қазақстан облысы, Мақтаарал ауданына қарасты №1 ауылда, жалшы жанұясында дүниеге келген. Ол он жасынан бастап, байға жалданып, жалшылық өмір кешеді. Тек он сегіз жасқа келгенде ғана мектеп табалдырығын аттап, үш жылдық білім алып, сауатын ашады. Қазақ елінің 1937 жылғы құғын-сүргеніне ұшырап, жазықсыздан «Халық жауы» деп айыпталады. Жұмыстан қуылып, партия қатарынан шығарылады. Жастайынан өмірдің ащы-тұщысын татып, оның ауыр сынағынан сүрінбей өткен С. Жанаев, сол кездегі ауылдық жұмысшы комитетінің жұмысына етене араласады. Білімінің терең, іскерлік қабылетінің жоғары деңгейде екенін дəлелдеп, бірден осы комитеттің төрағалығына сайланады. Сарыбай Жанаев жолдамамен Шымкент қаласындағы Кенестік партия мектебінде оқып, білімін жетілдіре түседі. Алматы облысы Сарысу ауданының Шиелі поселкесі комсомол комитенінің хатшысы, Сарысу аудандық партия комитетінің бөлім меңгерушісі жəне де басқа жауапты қызметтер атқарады. 1932-1933 жылғы қазақ халқын қатты күйзеліске, аштыққа ұшыратқан дүрбелең заманда Сарыбай Мұхамеджанұлы партия, кенес ұйымдарында атқарып жүрген жауапты жұмыстарын тастап, Шу станциясындағы асханаға менгеруші болып орналасады. Ондағы мақсаты елден арып-ашып келгендерді тамақпен қамтамасыз ету еді. «Оңазаға оң құрт» деген нақыл сөз осы кісіден қалған деседі. Бұл сөздің мағанасы ашығып келген кісіге берген тамақ аш өзегіне түсіп кетпесін деп, тойып жеуіне мұрша бермей, тек қана жүрек жалғауға бір құрт беріп отырған. Қалған тоғыз құртты есін жинаған соң ғана берген. Қандай керемет тапқырлық десеңізші? Ағайынның ынтымағын, қазақтың рудан тұратын үрдісін қалыптастыру мақсатында Құлшығаштардың шежіресін алғаш жинастырып, баспаға да дайындаған. Бірақ оның жазғандары тəркіленіп, түпнұсқасы жоғалып кеткен. Туысқандарын қасына шоғырландырып, оларға баспана, қызмет тауып беріп отырған. Тіпті бір туысқан інісін Шу аудындық ішкі істер бөліміне бастық етіп тағайындаған да екен. С. Жанаев өзінің білімді, алғыр, ұйымдастырушылық қасиеттерінің нəтижесінде 1937 жылы Алматы облысы, Шу аудандық атқару комитетінің төрағасы қызметін атқарады. Ибрагимов Каһар – (1906-1966 ж.) «Көксарай» ауылында дүниеге келген. Дəл осы 1900-1906 жылдары Арыста Əкімшілік - қоғамдық орталығы құрылып біткен. Балғын бала кезінен жетімдік пен əлеуметтік жоқшылықтың жалынымен жалғасқан жастық кезі Ташкенттегі балалар үйінде тəрбиеленіп, білім алудан басталады. Онда да тұрмыс тіршіліктің тəлкегімен төрт сыныптық қана білім алумен шектелген еді. Жастық шақтың өткенін де сезбестен еңбек майданына араласуына тура келді. Отағасысыз сонау соғыстың қайнаған кезінде, өзінің сол 163

жоғарыда айтылған білімімен-ақ іскерлігін танытып еліне, халқына адал қызмет жасап, алғыс, ордендермен марапатталып үлгерген. Айта кетуге тура келеді, сол сұрапыл соғыстың майданы нағыз осы ауыл – аймақта ұйқы көрмей, күні-түні 17- 20 сағат жұмыс істегендері үшін - соғысқа қатысқанмен бірге парапар болған. Міне, осындай қыйын - қыстау кезінде Ұлы қолбасшы - Сталиннің өзінен Ибрагимов Қаһардың атына алғыс айтылған, құрмет көрсетілген қағаз да көп жылға дейін сақталып келді. Қаһар Ибрагимов Арыс аудандық кеңесінің төрағасы болып, ұзақ жылдар қызмет атқарды. Бірнеше рет аудандық, қалалық, облыстық кеңестердің депутаты болып сайланды. Арыс қаласын поселкелік статустан қалалық статуска жеткізуде Қонаев Дінмұхаметтің өзінің қолынан 1956 жылы қаулыға қол қойдырып, аса құрметпен үзіліссіз 25 жыл Арыс қаласының əкімі болған. Халқының қадірменді азаматы - Қаһар Ибрагимов 1966 жылы дүние салған. Ысмайылов Нұртаза - 1921 жылы 23 ақпанда, Оңтүстік Қазақстан облысы Қызылқұм ауданы, Көксарай елді мекенінің Жанкел ауылында дүниеге келген. Балалық шағы Көксарай, Арыс, Түркістан мекендерінде өткен. Сегіз жасында анасы қайтыс болып, жетімшіліктің ащы дəмін татып өседі. Өз қатарларынан ерте жетіліп, бар мақсатын білім алуға жұмсайды. Жамбыл педучилищесіне түсіп, 1940 жылы үздік бітіреді. Одан соң, Жамбыл облысы Свердлов ауданы, Қарақұм орта мектебінің мұғалімі, оқу ісінің меңгерушісі, 1941 жылдан бастап, Жамбыл обласы, Свердлов ауданы, Тегісті орта мектебінің директоры қызметін атқарады. Алайда, Ұлы Отан соғысының ауыр тақсыретін түсінген ол, өз еркімен əскерге сұранып, 1942 жылы Өзбек ССР, Андижан əскери училищесін бітіріп, майданға аттанады. Ол Прибалтика майданының 347 атқыштар дивизиясында неміс фашист басқыншыларымен шайқаса жүріп, өзінің жанкешті ерлігі мен тапқырлығы арқасында көзге түседі. 1943 жылдан бастап взвод, сонан соң рота командирі болады. Қан майданда көрсеткен ерліктері, қайсар батырлығы үшін «Ұлы Отан соғысының» екінші, сонан соң бірінші дəрежелі ордендерімен, «Қызыл жұлдыз» орденімен, көптеген медальдармен марапатталады. Атап айтуға тұрарлық, «Қызыл жұлдыз» ордені майданда жанқиярлық ерлігі, мақтанарға тұрарлық батырлығы үшін берілген үлкен награда. Бұл орден «Совет Одағының Батыры» атағынан кейінгі тұратын марапат болып саналады. Нұртаза Ысмайылов ҰОС-ның ардагері жəне СССР жоғарғы Бас қолбасшысы И.Сталиннен алғыс хат алған, үлкен мəртебеге иесі. Соғыстан оралған соң, 1946 жылдан бастап Шымкент облысы, Киров аудандық оқу бөлімінің меңгерушісі, 1951 жылдан облыстық оқу бөлімі меңгерушісінің бірінші орынбасары қызметтерінде болады. Ал, 1953 жылы Ташкент педагогикалық университетін сырттай бітіріп, 1954-1958 жылдары Шымкент облысы Фрунзе, Шаян аудандық атқару комиттерінің төрағасы лауазымдарын атқарады. Адал еңбегі жоғары бағаланып, іскерлігінің арқасында1958-1982 жылдары Шаян, Алғабас, Ленин аудандық партия комитеттерінің бірінші хатшысы болады. Қай салада еңбек етсе де, іскерлігімен танылған Н.Ысмайылов 1982 жылдан бастап Шымкент облыстық кəсіподағының, облыстық кино кеңесінің төрағасы қызметтерінде қажымай еңбек етіп, құрметті зейнетке шығады. 164

Елге өнеге, тəжірибелі басшы Н.Ысмайылов ерен еңбегі үшін «Қазан революциясы», екі рет «Еңбек Қызыл Ту», екі рет «Құрмет Белгісі», «Халықтар Достығы» ордендерімен марапатталған. Қазақ ССР білім беру саласының үздігі атанады. Қазақ ССР Жоғарғы Кеңесінің депутаты болып сайланады. Сонымен қатар Н.Ысмайыловтың оңтүстік өңірден шыққан Ұлы тұлға екендігін, Қазақстан Республикасының бірінші басшысы болған Д.А.Қонаевтің зейнеткерлікке шыққаннан кейінгі жазған өмірбаяндық естеліктерінде Н.Ысмайыловтың қарапайымдылығын, іскерлігі мен иманжүзділігін, еңбекқорлығы жайында ерекше атап өткен. Қазақ əдебиетінің классигі М.О.Əуезов өзінің «Өскен өркен» атты романында ең жағымды кейіпкер ретінде (Мұрат Қасымов) Н.Ысмайыловтың бейнесін балама ретінде, сəтті пайдалана білген. Қазақ əдебиетінің классик ақыны Ə.Тəжібаев өзінің С.Ерубаев жайлы жазған тарихи естеліктерінде Н.Ысмайыловтың балалық шағы туралы тамаша айтып кетеді. Ал, қазақ поэзиясының дара тұлғасы М.Шаханов өзінің С.Ерубаев туралы «Жанерке» атты поэмасында Н.Ысмайылов туралы атап жазады. Нұртаза Ысмайылов жаратылысынан ақжарқын, кең пейілді, бауырмал, ағайын дегенде ішкен асын жерге қоятын, оларға үнемі көмек қолын созып отыратын, үлкен жүректі, жаны жайсаң азамат болған. Алатаудай арқалы, ұлы тұлға ағамыз 1990 жылы 10 тамызда бұл дүниемен қоштасып, мəңгілік сапарға аттанады. Сүлейменов Жолдасбек - (1928-1989ж.) Ауыл шаруашылығына еңбек сіңірген қайраткер жəне көрнекті басшы. Мырзашөл өңірінде тың жəне тыңайған жерлерді игеру жолында ерекше еңбек еткен тұлға. Малданның Бекмұрат деген ұлынан Сүлеймен, Байтұяқ, Жантұяқ деген үш перзенті өмірге келіпті. Сүлеймен мен Байтұяқ жақсы ат мініп, əдемі киім киініп, жас кезінде айтысқа түсіп, серілік құрыпты. Ауқатты, бай əулетінен болған. Қолдары ашық, білімді, ағайын-туысқа қамқор, көмектесіп жүрген. Қызылқұмның атақты шайыры Ергөбек Құттыбайұлымен үзеңгілес, əрі құдас, өнерде де сыйластық құрған. Бұл татулық жайлы Ергөбек ақынның 1917 жылдың нəубетімен Өзбекстанға өтіп кетіп елін, ағайын-жұртын сағына шығарған мына бір шумақ өлеңінен де аңғарылады. Онда: Сүлеймен менен Жақыбым, Құдайдан соңғы жақыным. Қытымыр күнде қылпылдап, Қалмады-ау менің ақылым, – деп толғанған. Сүлейменнің екі ұлы – Асан мен Оспан момын, өз жұмыстарына ұқыпты, сауатты кісілер екен. Сонау 37-нің дүрбелеңінде екеуін де «Байдың баласы» деп қуғынға ұшыратады. Бар мал-мүлкін талан таражға салады. Оспанды қамап, Асанды «халық жауы» деп, сотсыз-ақ атып тастайды. Ол кісі кейін алпысыншы жылдары толық ақталады. Шымкент қаласындағы «Қасірет» зиратында жерленген. Жолдасбек Оспанұлы «Көксарай» ауылында дүниеге келген. Еңбек жолын 165