Адамзат тарихында ғаламның қалай жұмыс істейтінін түсінуге деген ұмтылыс екі жолмен жүрді: ғылыми-физикалық және рухани-онтологиялық.
Қызығы сол, ежелгі Түркі жұртының «Тәңір» ұғымы мен қазіргі физиканың «тепе-теңдік» заңы түптеп келгенде бір ғана ақиқатқа – қозғалыстың негізі тепе-теңдікке ұмтылыста деген қағидаға келіп тіреледі.
Тәңір – «Теңгерім» немесе Ғаламдық Үйлесім
Көне түркі дүниетанымында «Тәңір» сөзі тек «Жаратушы» деген ұғымды ғана білдірмейді. Тілдік және философиялық тұрғыдан бұл сөздің түбірі «тең» (теңгерім, үйлесім) сөзімен үндес келеді.
-
Тәңір – ғаламдық баланс: Ежелгі көшпенділер ғаламды хаос (ретсіздік) емес, қатаң заңдылықтарға бағынатын ретті жүйе деп таныды. Тәңірлік – сол жүйенің ішіндегі өзгермейтін тұрақтылық пен тепе-теңдік.
-
Қозғалыстың қайнары: Түркі дүниетанымында қозғалыс — ғаламның тірі екенін білдіреді, бірақ сол қозғалыс ғаламды күйретуге емес, қайта жаңғыруға (циклдік дамуға) бағытталған. Бұл – «теңгерімнің» бұзылуы мен қайта қалпына келуінің үздіксіз процесі.
Физикалық тепе-теңдік және Тәңірлік заңдылық
Бүгінгі физика тұрғысынан Ғалам – энергияның тепе-теңсіздіктен (потенциалдан) тепе-теңдікке (ентропияға) ұмтылысы.
-
Энергия ағыны: Қозғалыс болмаса, энергия тасымалданбайды. Ал энергия тасымалданбаса, Ғалам дамымайды. Осы ағынның өзі — «Тәңірлік жол» немесе табиғат заңы.
-
Bound Motion (Тұзаққа түскен қозғалыс): Мұз немесе тас сияқты қатты заттар – энергияның тепе-теңдік нүктесіне келіп, «Тәңірлік тәртіппен» қалыпқа түскен қозғалысы. Ол — қозғалыстың жойылуы емес, оның ең жоғары деңгейдегі үйлесімі.
Өзгеріс – тепе-теңдіктің көрінісі
«Қозғалыс – өзгерістің негізі» болса, онда Тәңірлік тепе-теңдік – сол өзгерісті реттеп тұратын «шеңбер». Көне түркілердегі «Көк Тәңір» (аспан, шексіздік) және «Жер-Су» арасындағы байланыс – ғаламдық энергия алмасудың моделі.
-
Тепе-теңсіздік: Ғаламның қозғалуына себепкер (себеп).
-
Қозғалыс: Өзгерістің ортасы (процесс).
-
Тепе-теңдік (Тәңір): Қозғалыстың соңғы мақсаты (нәтиже).
Қорытынды
Тәңір ұғымын «теңгерім» деп тану – біздің көне ата-бабаларымыздың ғаламның іргелі заңдылықтарын интуитивті түрде сезінгенін көрсетеді. Ғалам – статикалық нүкте емес, ол үздіксіз қозғалыс арқылы өзінің «теңгерімін» іздеген ұлы жүйе. Қозғалыс – сол тепе-теңдікке ұмтылыстың тірі, жарық көрінісі.